Vanishing Voices
Mở đầu One language dies every 14 days. By the next century nearly half of the roughly 7,000 languages spoken on Earth will likely disappear, as communities abandon native tongues in favor of English, Mandarin, or Spanish. What is lost when a language goes silent?
Cứ 14 ngày lại có một ngôn ngữ biến mất. Đến thế kỷ tiếp theo, gần một nửa trong số khoảng 7.000 ngôn ngữ hiện đang được nói trên Trái Đất có thể sẽ biến mất, do các cộng đồng từ bỏ tiếng mẹ đẻ để chuyển sang sử dụng tiếng Anh, Quan Thoại hoặc tiếng Tây Ban Nha. Điều gì sẽ mất đi khi một ngôn ngữ không còn được nói?
A. One morning in early fall Andrei Mongush and his parents began preparations for supper, selecting a black-faced, fat-tailed sheep from their flock and rolling it onto its back on a tarp outside their livestock paddock. The Mongush family’s home is on the Siberian taiga, at the edge of the endless steppes, just over the horizon from Kyzyl, the capital of the Republic of Tuva, in the Russian Federation. They live near the geographic center of Asia, but linguistically and personally, the family inhabits a borderland, the frontier between progress and tradition. Tuvans are historically nomadic herders, moving their aal—an encampment of yurts—and their sheep and cows and reindeer from pasture to pasture as the seasons progress. The elder Mongushes, who have returned to their rural aal after working in the city, speak both Tuvan and Russian. Andrei and his wife also speak English, which they are teaching themselves with pieces of paper labeled in English pasted onto seemingly every object in their modern kitchen in Kyzyl. They work as musicians in the Tuvan National Orchestra, an ensemble that uses traditional Tuvan instruments and melodies in symphonic arrangements. Andrei is a master of the most characteristic Tuvan music form: throat singing, or khoomei.
Vào một buổi sáng đầu mùa thu, Andrei Mongush và bố mẹ anh bắt đầu chuẩn bị cho bữa tối, chọn một con cừu có mặt đen và đuôi béo từ đàn, lật nó ngửa trên một tấm bạt bên ngoài chuồng gia súc. Gia đình Mongush sống trên vùng rừng taiga Siberia, ở rìa của những thảo nguyên bất tận, ngay phía bên kia đường chân trời của Kyzyl — thủ phủ của Cộng hòa Tuva, thuộc Liên bang Nga. Họ sống gần trung tâm địa lý của châu Á, nhưng xét về ngôn ngữ và lối sống, gia đình này cư trú tại một vùng biên, nơi giao thoa giữa phát triển và truyền thống. Người Tuvan vốn là những người chăn nuôi du mục, di chuyển aal — một cụm lều trại (yurt) — cùng đàn cừu, bò, tuần lộc của họ từ bãi chăn này sang bãi chăn khác theo mùa. Hai ông bà Mongush lớn tuổi, sau khi làm việc ở thành phố, đã trở về sinh sống ở khu trang trại nông thôn và nói cả tiếng Tuvan lẫn tiếng Nga. Andrei và vợ anh cũng nói tiếng Anh, họ tự học bằng cách dán những mẩu giấy ghi tiếng Anh lên hầu hết mọi đồ vật trong căn bếp hiện đại của họ ở Kyzyl. Họ làm việc trong Dàn nhạc Quốc gia Tuvan, một dàn nhạc sử dụng nhạc cụ và giai điệu Tuvan truyền thống trong các bản phối giao hưởng. Andrei là một bậc thầy về hình thức âm nhạc Tuvan đặc trưng nhất: hát giọng họng (khoomei).
B. When I ask university students in Kyzyl what Tuvan words are untranslatable into English or Russian, they suggest khoomei, because the singing is so connected with the Tuvan environment that only a native can understand it, and also khoj ozeeri, the Tuvan method of killing a sheep. If slaughtering livestock can be seen as part of humans’ closeness to animals, khoj ozeeri represents an unusually intimate version. Reaching through an incision in the sheep’s hide, the slaughterer severs a vital artery with his fingers, allowing the animal to quickly slip away without alarm, so peacefully that one must check its eyes to see if it is dead. In the language of the Tuvan people, khoj ozeeri means not only slaughter but also kindness, humaneness, a ceremony by which a family can kill, skin, and butcher a sheep, salting its hide and preparing its meat and making sausage with the saved blood and cleansed entrails so neatly that the whole thing can be accomplished in two hours (as the Mongushes did this morning) in one’s good clothes without spilling a drop of blood. Khoj ozeeri implies a relationship to animals that is also a measure of a people’s character. As one of the students explained, “If a Tuvan killed an animal the way they do in other places” — by means of a gun or knife — “they’d be arrested for brutality.”
Khi tôi hỏi các sinh viên đại học ở Kyzyl về những từ tiếng Tuvan không thể dịch sang tiếng Anh hoặc tiếng Nga, họ đề cập đến “khoomei”, bởi vì kiểu hát này gắn chặt với môi trường Tuvan đến nỗi chỉ người bản xứ mới có thể hiểu hết, và “khoj ozeeri”, cách người Tuvan giết cừu. Nếu việc giết mổ gia súc có thể được xem là một phần của sự gần gũi giữa con người với động vật, thì khoj ozeeri thể hiện một mức độ gần gũi khác thường. Bằng cách luồn tay qua một vết mổ trên da cừu, người đồ tể cắt đứt động mạch quan trọng bằng ngón tay, khiến con vật ra đi nhanh chóng mà không hề hoảng sợ, nhẹ nhàng đến mức phải kiểm tra mắt nó để biết nó đã chết. Trong tiếng Tuvan, khoj ozeeri không chỉ có nghĩa là “giết mổ” mà còn mang ý “tử tế, nhân đạo” — một nghi lễ mà gia đình có thể giết, lột da, xẻ thịt một con cừu, ướp muối da, sơ chế thịt, làm xúc xích bằng máu và nội tạng đã rửa sạch... gọn gàng đến mức toàn bộ quá trình (như gia đình Mongush đã làm sáng nay) chỉ mất khoảng hai giờ, và có thể thực hiện ngay trong trang phục sạch sẽ mà không làm rơi một giọt máu. Khoj ozeeri hàm ý về mối quan hệ với động vật, đồng thời cũng thể hiện phẩm chất của một dân tộc. Như một sinh viên giải thích: “Nếu một người Tuvan giết động vật theo cách mà người ta thường làm ở nơi khác” — dùng súng hoặc dao — “họ sẽ bị bắt vì tội tàn bạo.”
C. Tuvan is one of the many small languages of the world. The Earth’s population of seven billion people speaks roughly 7,000 languages, a statistic that would seem to offer each living language a healthy one million speakers, if things were equitable. In language, as in life, things aren’t. Seventy-eight percent of the world’s population speaks the 85 largest languages, while the 3,500 smallest languages share a mere 8.25 million speakers. Thus, while English has 328 million first-language speakers, and Mandarin 845 million, Tuvan speakers in Russia number just 235,000. Within the next century, linguists think, nearly half of the world’s current stock of languages may disappear. More than a thousand are listed as critically or severely endangered—teetering on the edge of oblivion.
Tiếng Tuvan là một trong rất nhiều ngôn ngữ ít người trên thế giới. Trong tổng số 7 tỷ người, có khoảng 7.000 ngôn ngữ, một con số nghe có vẻ đủ để mỗi ngôn ngữ có 1 triệu người nói nếu mọi thứ công bằng. Nhưng thực tế thì không. 78% dân số thế giới nói 85 ngôn ngữ lớn nhất, trong khi 3.500 ngôn ngữ nhỏ nhất chỉ có vỏn vẹn 8,25 triệu người nói. Vì vậy, dù tiếng Anh có 328 triệu người nói bản ngữ, còn tiếng Quan Thoại có 845 triệu, thì số người nói tiếng Tuvan ở Nga chỉ là 235.000. Theo dự đoán của các nhà ngôn ngữ học, trong thế kỷ tới, gần một nửa số ngôn ngữ hiện nay trên thế giới có thể biến mất. Hơn một nghìn ngôn ngữ được liệt vào danh sách cực kỳ hoặc nghiêm trọng bị đe dọa, đang đứng bên bờ vực lãng quên.
D. In an increasingly globalized, connected, homogenized age, languages spoken in remote places are no longer protected by national borders or natural boundaries from the languages that dominate world communication and commerce. The reach of Mandarin and English and Russian and Hindi and Spanish and Arabic extends seemingly to every hamlet, where they compete with Tuvan and Yanomami and Altaic in a house-to-house battle. Parents in tribal villages often encourage their children to move away from the insular language of their forebears and toward languages that will permit greater education and success.
Trong thời đại ngày càng toàn cầu hóa, kết nối và đồng nhất, những ngôn ngữ được nói ở vùng xa xôi không còn được biên giới quốc gia hay rào cản tự nhiên bảo vệ khỏi các ngôn ngữ thống trị trong giao tiếp và thương mại thế giới. Phạm vi ảnh hưởng của tiếng Quan Thoại, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Hindi, tiếng Tây Ban Nha, và tiếng Ả Rập dường như vươn tới mọi ngõ ngách, nơi chúng cạnh tranh với tiếng Tuvan, Yanomami, Altaic... trong một “trận chiến” từ nhà này sang nhà khác. Các bậc cha mẹ ở các làng bộ lạc thường khuyến khích con mình rời bỏ ngôn ngữ biệt lập của tổ tiên để chuyển sang ngôn ngữ sẽ mang lại nhiều cơ hội học tập và thành công hơn.
E. Who can blame them? The arrival of television, with its glamorized global materialism, its luxury-consumption proselytizing, is even more irresistible. Prosperity, it seems, speaks English. One linguist, attempting to define what a language is, famously (and humorously) said that a language is a dialect with an army. He failed to note that some armies are better equipped than others. Today any language with a television station and a currency is in a position to obliterate those without, and so residents of Tuva must speak Russian and Chinese if they hope to engage with the surrounding world. The incursion of dominant Russian into Tuva is evident in the speaking competencies of the generation of Tuvans who grew up in the mid-20th century, when it was the fashion to speak, read, and write in Russian and not their native tongue.
Ai có thể trách họ? Sự xuất hiện của truyền hình, với chủ nghĩa tiêu dùng xa xỉ được tô vẽ hào nhoáng, rất khó mà cưỡng lại. Dường như sự thịnh vượng nói bằng tiếng Anh. Một nhà ngôn ngữ học, khi cố gắng định nghĩa ngôn ngữ là gì, đã hài hước nói rằng một ngôn ngữ là một thổ ngữ có quân đội. Ông không đề cập rằng có quân đội được trang bị tốt hơn các quân đội khác. Ngày nay, bất cứ ngôn ngữ nào có đài truyền hình và đồng tiền riêng sẽ ở vị thế xóa sổ những ngôn ngữ không có hai thứ đó, nên cư dân Tuva bắt buộc phải nói tiếng Nga và tiếng Trung nếu họ muốn tương tác với thế giới xung quanh. Sự xâm lấn của tiếng Nga thống trị vào Tuva thể hiện rõ ở năng lực nói của thế hệ người Tuvan trưởng thành vào giữa thế kỷ 20, khi việc nói, đọc, viết tiếng Nga và không dùng tiếng mẹ đẻ là một trào lưu thịnh hành.
F. Yet Tuvan is robust relative to its frailest counterparts, some of which are down to a thousand speakers, or a mere handful, or even one individual. Languages like Wintu, a native tongue in California, or Siletz Dee-ni, in Oregon, or Amurdak, an Aboriginal tongue in Australia’s Northern Territory, retain only one or two fluent or semifluent speakers. A last speaker with no one to talk to exists in unspeakable solitude.
Tuy nhiên, so với nhiều ngôn ngữ yếu hơn, tiếng Tuvan vẫn còn khá vững vàng — có những ngôn ngữ chỉ còn lại một ngàn người nói, hoặc chỉ vài người, thậm chí chỉ một cá nhân. Các ngôn ngữ như Wintu, một tiếng bản địa ở California, hay Siletz Dee-ni ở Oregon, hoặc Amurdak, một tiếng thổ dân ở Lãnh thổ phía Bắc của Úc, mỗi ngôn ngữ chỉ còn một hoặc hai người nói thông thạo (hoặc bán thông thạo). Người nói cuối cùng, không còn ai để giao tiếp, sống trong một sự cô độc không thể diễn tả.
G. Increasingly, as linguists recognize the magnitude of the modern language die-off and rush to catalog and decipher the most vulnerable tongues, they are confronting underlying questions about languages’ worth and utility. Does each language have boxed up within it some irreplaceable beneficial knowledge? Are there aspects of cultures that won’t survive if they are translated into a dominant language? What unexpected insights are being lost to the world with the collapse of its linguistic variety?
Khi các nhà ngôn ngữ học ngày càng nhận thức rõ quy mô tuyệt chủng ngôn ngữ hiện đại và gấp rút ghi chép, giải mã những ngôn ngữ dễ bị tổn thương nhất, họ chạm tới những câu hỏi nền tảng về giá trị và tính hữu dụng của các ngôn ngữ. Liệu mỗi ngôn ngữ có chứa đựng bên trong nó một kho kiến thức hữu ích không thể thay thế? Có khía cạnh nào của văn hóa không thể tồn tại nếu được chuyển sang một ngôn ngữ thống trị? Thế giới đang mất đi những phát hiện bất ngờ nào khi sự đa dạng ngôn ngữ sụp đổ?
H. Fortunately, Tuvan is not among the world’s endangered languages, but it could have been. Since the breakup of the Soviet Union, the language has stabilized. It now has a well-equipped army—not a television station, yet, or a currency, but a newspaper and a respectable 264,000 total speakers (including some in Mongolia and China). Yet Tofa, a neighboring Siberian language, is down to some 30 speakers. Tuvan’s importance to our understanding of disappearing languages lies in another question linguists are struggling to answer: What makes one language succeed while another dwindles or dies?
May mắn thay, tiếng Tuvan không nằm trong số các ngôn ngữ bị đe dọa, nhưng điều đó đã có lúc suýt xảy ra. Kể từ khi Liên Xô tan rã, ngôn ngữ này đã ổn định trở lại. Hiện tại, nó có một “quân đội” được trang bị khá tốt — chưa có đài truyền hình hoặc tiền tệ, nhưng có tờ báo và có tổng cộng 264.000 người nói (bao gồm cả một số ở Mông Cổ và Trung Quốc). Nhưng tiếng Tofa, một ngôn ngữ Siberia láng giềng, thì chỉ còn khoảng 30 người nói. Tầm quan trọng của tiếng Tuvan đối với việc chúng ta hiểu những ngôn ngữ đang biến mất nằm ở câu hỏi mà các nhà ngôn ngữ học đang vật lộn tìm lời giải: Điều gì khiến một ngôn ngữ trụ vững, trong khi một ngôn ngữ khác lại tàn lụi hoặc biến mất?