Save Endangered Languages
A. Ten years ago Michael Krauss sent a shudder through the discipline of linguistics with his prediction that half the 6,000 or so languages spoken in the world would cease to be uttered within a century. Unless scientists and community leaders directed a worldwide effort to stabilize the decline of local languages, he warned, nine-tenths of the linguistic diversity of humankind would probably be doomed to extinction. Krauss’s prediction was little more than an educated guess, but other respected linguists had been clanging out similar alarms. Keneth L. Hale of the Massachusetts Institute of Technology noted in the same journal issue that eight languages on which he had done fieldwork had since passed into extinction. A 1990 survey in Australia found that 70 of the 90 surviving Aboriginal languages were no longer used regularly by all age groups. The same was true for all but 20 of the 175 Native American languages spoken or remembered in the US., Krauss told a congressional panel in 1992.
Mười năm trước, Michael Krauss đã khiến ngành ngôn ngữ học rùng mình khi dự đoán rằng một nửa trong số khoảng 6.000 ngôn ngữ trên thế giới sẽ không còn được nói đến trong vòng một thế kỷ. Ông cảnh báo rằng, nếu các nhà khoa học và các nhà lãnh đạo cộng đồng không cùng nỗ lực trên phạm vi toàn cầu để ngăn chặn sự suy giảm của các ngôn ngữ địa phương, thì chín phần mười sự đa dạng ngôn ngữ của nhân loại rất có thể sẽ đi đến tuyệt chủng. Lời dự đoán của Krauss chỉ dựa trên phỏng đoán có cơ sở, nhưng nhiều nhà ngôn ngữ học có uy tín khác cũng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo tương tự. Kenneth L. Hale thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) cho biết trong cùng một số báo tạp chí rằng tám ngôn ngữ mà ông từng nghiên cứu thực địa đã biến mất. Một khảo sát năm 1990 ở Úc cho thấy 70 trong số 90 ngôn ngữ thổ dân còn tồn tại không còn được tất cả các nhóm tuổi thường xuyên sử dụng. Krauss cũng nói với một ủy ban quốc hội vào năm 1992 rằng, trong số 175 ngôn ngữ thổ dân Mỹ còn được nói hoặc được nhớ ở Mỹ, chỉ có 20 ngôn ngữ vẫn còn được truyền lại đầy đủ.
B. Many experts in the field mourn the loss of rare languages, for several reasons. To start, there is scientific self-interest: some of the most basic questions in linguistics have to do with the limits of human speech, which are far from fully explored. Many researchers would like to know which structural elements of grammar and vocabulary – if any – are truly universal and probably, therefore, hardwired into the human brain. Other scientists try to reconstruct ancient migration patterns by comparing borrowed words that appear in otherwise unrelated languages. In each of these cases, the wider the portfolio of languages you study, the more likely you are to get the right answers.
Nhiều chuyên gia trong lĩnh vực này tiếc nuối sự biến mất của các ngôn ngữ hiếm, vì một vài lý do. Trước hết, đó là lợi ích khoa học: một số câu hỏi căn bản nhất trong ngôn ngữ học liên quan đến những giới hạn của lời nói con người, vốn chưa được khám phá hoàn toàn. Nhiều nhà nghiên cứu muốn biết những yếu tố cấu trúc nào của ngữ pháp và từ vựng — nếu có — thực sự mang tính phổ quát và vì vậy có khả năng đã được “lập trình sẵn” trong não bộ con người. Các nhà khoa học khác cố gắng tái dựng các mô hình di cư cổ đại bằng cách so sánh những từ mượn xuất hiện ở các ngôn ngữ vốn không có liên quan gì với nhau. Trong tất cả các trường hợp đó, càng nghiên cứu nhiều ngôn ngữ, ta càng có khả năng tìm ra câu trả lời chính xác.
C. Despite the near-constant buzz in linguistics about endangered languages over the past 10 years, the field has accomplished depressingly little. “You would think that there would be some organized response to this dire situation,” some attempt to determine which language can be saved and which should be documented before they disappear, says Sarah G. Thomason, a linguist at the University of Michigan at Ann Arbor. “But there isn’t any such effort organized in the profession. It is only recently that it has become fashionable enough to work on endangered languages.” Six years ago, recalls Douglas H. Whalen of Yale University, “when I asked linguists who were raising money to deal with these problems, I mostly got blank stares.” So Whalen and a few other linguists founded the Endangered Languages Fund. In the five years to 2001, they were able to collect only $80,000 for research grants. A similar foundation in England, directed by Nicholas Ostler, has raised just $8,000 since 1995.
Mặc dù trong 10 năm qua lĩnh vực ngôn ngữ học liên tục xôn xao về các ngôn ngữ bị đe dọa, song kết quả đạt được lại rất đáng buồn. “Bạn sẽ nghĩ phải có một phản ứng tổ chức nào đó với tình trạng nghiêm trọng này,” ví dụ như nỗ lực xác định xem ngôn ngữ nào có thể cứu vãn và ngôn ngữ nào cần được ghi chép lại trước khi biến mất, theo lời Sarah G. Thomason, một nhà ngôn ngữ học tại Đại học Michigan ở Ann Arbor. “Nhưng không hề có bất kỳ nỗ lực nào như vậy được tổ chức trong ngành. Chỉ gần đây thôi, việc nghiên cứu các ngôn ngữ bị đe dọa mới trở nên ‘thời thượng’ hơn.” Sáu năm trước, Douglas H. Whalen của Đại học Yale nhớ lại, “khi tôi hỏi các nhà ngôn ngữ học rằng ai đang gây quỹ để giải quyết những vấn đề này, hầu hết họ chỉ nhìn tôi một cách trống rỗng.” Vì vậy, Whalen và một vài nhà ngôn ngữ học khác đã thành lập Quỹ Ngôn ngữ Bị Đe dọa (Endangered Languages Fund). Trong năm năm đến 2001, họ chỉ quyên góp được 80.000 đô la cho các khoản tài trợ nghiên cứu. Một tổ chức tương tự ở Anh, do Nicholas Ostler điều hành, chỉ huy động được 8.000 đô la từ năm 1995.
D. But there are encouraging signs that the field has turned a corner. The Volkswagen Foundation, a German charity, just issued its second round of grants totaling more than $2 million. It has created a multimedia archive at the Max Planck Institute for Psycholinguistics in the Netherlands that can house recordings, grammars, dictionaries and other data on endangered languages. To fill the archive, the foundation has dispatched field linguists to document Aweti (100 or so speakers in Brazil), Ega (about 300 speakers in Ivory Coast), Waima’a (a few hundred speakers in East Timor), and a dozen or so other languages unlikely to survive the century. The Ford Foundation has also edged into the arena. Its contributions helped to reinvigorate a master-apprentice program created in 1992 by Leanne Hinton of Berkeley and Native Americans worried about the imminent demise of about 50 indigenous languages in California. Fluent speakers receive $3,000 to teach a younger relative (who is also paid) their native tongue through 360 hours of shared activities, spread over six months. So far about 5 teams have completed the program, Hinton says, transmitting a least some knowledge of 25 languages. “It’s too early to call this language revitalization,” Hinton admits. “In California, the death rate of elderly speakers will always be greater than the recruitment rate of young speakers. But at least we prolong the survival of the language.” That will give linguists more time to record these tongues before they vanish.
Nhưng cũng có những dấu hiệu đáng khích lệ cho thấy lĩnh vực này đã bước sang một giai đoạn mới. Quỹ Volkswagen, một tổ chức từ thiện của Đức, vừa công bố đợt cấp vốn thứ hai với tổng trị giá hơn 2 triệu đô la. Quỹ đã xây dựng một kho dữ liệu đa phương tiện tại Viện Max Planck về Tâm lý học Ngôn ngữ (Hà Lan), nơi có thể lưu trữ các bản ghi âm, ngữ pháp, từ điển và các dữ liệu khác về ngôn ngữ bị đe dọa. Để làm phong phú kho dữ liệu này, quỹ đã cử các nhà ngôn ngữ học thực địa đi ghi chép tiếng Aweti (chỉ khoảng 100 người nói ở Brazil), tiếng Ega (khoảng 300 người nói ở Bờ Biển Ngà), tiếng Waima’a (vài trăm người nói ở Đông Timor), cùng một tá ngôn ngữ khác nhiều khả năng sẽ không tồn tại đến cuối thế kỷ. Quỹ Ford cũng đã tham gia vào lĩnh vực này. Các khoản hỗ trợ của quỹ giúp tiếp thêm sinh lực cho chương trình thầy - trò được Leanne Hinton ở Berkeley và một số người Mỹ bản địa lập ra năm 1992, nhằm cứu khoảng 50 ngôn ngữ bản địa ở California đang bên bờ diệt vong. Những người nói thành thạo sẽ nhận 3.000 đô la để dạy cho một người thân trẻ hơn (người này cũng nhận được trả công) tiếng mẹ đẻ của họ thông qua 360 giờ sinh hoạt cùng nhau, kéo dài trong sáu tháng. Đến nay, theo Hinton, đã có khoảng 5 nhóm hoàn thành chương trình, truyền đạt được ít nhiều kiến thức về 25 ngôn ngữ. “Còn quá sớm để gọi đây là sự hồi sinh ngôn ngữ,” Hinton thừa nhận. “Ở California, tỷ lệ mất đi của người nói cao tuổi luôn lớn hơn tỷ lệ tiếp nhận của người nói trẻ. Nhưng ít ra chúng tôi cũng kéo dài thêm sự sống của ngôn ngữ.” Điều đó cho phép các nhà ngôn ngữ học có thêm thời gian để ghi chép những ngôn ngữ này trước khi chúng biến mất.
E. But the master-apprentice approach hasn’t caught on outside the U.S., and Hinton’s effort is a drop in the sea. At least 440 languages have been reduced to a mere handful of elders, according to the Ethnologue, a catalogue of languages produced by the Dallas-based group SIL International that comes closest to global coverage. For the vast majority of these languages, there is little or no record of their grammar, vocabulary, pronunciation or use in daily life. Even if a language has been fully documented, all that remains once it vanishes from active use is a fossil skeleton, a scattering of features that the scientist was lucky and astute enough to capture. Linguists may be able to sketch an outline of the forgotten language and fix its place on the evolutionary tree, but little more. “How did people start conversations and talk to babies? How did husbands and wives converse?” Hinton asks. “Those are the first things you want to learn when you want to revitalize the language.”
Tuy nhiên, phương pháp thầy - trò vẫn chưa trở nên phổ biến ngoài nước Mỹ, và nỗ lực của Hinton chỉ như giọt nước trong biển cả. Theo cuốn Ethnologue (danh mục các ngôn ngữ do tổ chức SIL International ở Dallas công bố, với phạm vi gần như toàn cầu), ít nhất 440 ngôn ngữ đã chỉ còn lại vài người cao tuổi biết nói. Đối với phần lớn các ngôn ngữ này, gần như không có bất kỳ ghi chép nào về ngữ pháp, từ vựng, cách phát âm hoặc cách sử dụng trong đời sống hằng ngày. Ngay cả khi một ngôn ngữ đã được ghi chép đầy đủ, khi nó biến mất khỏi sử dụng thường xuyên, tất cả những gì còn lại chỉ là một bộ khung hóa thạch, một số nét đặc trưng rời rạc mà các nhà khoa học có may mắn và tinh tế mới ghi lại được. Các nhà ngôn ngữ học có thể phác họa một dàn ý về ngôn ngữ đã bị lãng quên và xếp nó vào đâu đó trên cây tiến hóa, nhưng không thể hơn thế. “Người ta bắt đầu cuộc trò chuyện thế nào, nói chuyện với trẻ con ra sao? Vợ chồng giao tiếp với nhau thế nào?” Hinton đặt câu hỏi. “Đó chính là những điều đầu tiên bạn muốn biết khi muốn khôi phục một ngôn ngữ.”
F. But there is as yet no discipline of “conservation linguistics,” as there is for biology. Almost every strategy tried so far has succeeded in some places but failed in others, and there seems to be no way to predict with certainty what will work where. Twenty years ago in New Zealand, Maori speakers set up “language nests,” in which preschoolers were immersed in the native language. Additional Maori-only classes were added as the children progressed through elementary and secondary school. A similar approach was tried in Hawaii, with some success – the number of native speakers has stabilized at 1,000 or so, reports Joseph E. Grimes of SIL International, who is working on Oahu. Students can now get instruction in Hawaiian all the way through university.
Nhưng hiện chưa có một ngành học gọi là “ngôn ngữ học bảo tồn” tương tự như trong sinh học. Hầu như mọi chiến lược được áp dụng cho đến nay đều thành công ở nơi này nhưng thất bại ở nơi khác, và dường như không có cách nào để dự đoán chắc chắn phương pháp nào phù hợp với nơi nào. Hai mươi năm trước, ở New Zealand, những người nói tiếng Maori đã lập ra các “ổ ngôn ngữ”, nơi trẻ mầm non được đắm mình trong tiếng mẹ đẻ. Sau đó, khi trẻ vào tiểu học và trung học, các lớp chỉ dạy bằng tiếng Maori tiếp tục được bổ sung. Một cách tiếp cận tương tự đã được thử nghiệm ở Hawaii với một số thành công — theo báo cáo của Joseph E. Grimes, người đang làm việc ở đảo Oahu thuộc tổ chức SIL International, số lượng người nói bản địa đã ổn định ở khoảng 1.000. Sinh viên giờ đây có thể học bằng tiếng Hawaii suốt quá trình đại học.
G. One factor that always seems to occur in the demise of a language is that the speakers begin to have collective doubts about the usefulness of language loyalty. Once they start regarding their own language as inferior to the majority language, people stop using it in all situations. Kids pick up on the attitude and prefer the dominant language. In many cases, people don’t notice until they suddenly realize that their kids never speak the language, even at home. This is how Cornish and some dialects of Scottish Gaelic is still only rarely used for daily home life in Ireland, 80 years after the republic was founded with Irish as its first official language.
Một yếu tố luôn xuất hiện khi ngôn ngữ bị suy tàn là người nói bắt đầu nghi ngờ tập thể về giá trị của việc duy trì ngôn ngữ. Khi họ cho rằng ngôn ngữ của mình kém hơn ngôn ngữ đa số, họ ngừng sử dụng nó trong mọi bối cảnh. Trẻ con nhanh chóng nắm bắt thái độ này và ưa thích ngôn ngữ thống trị hơn. Nhiều khi, người ta không để ý cho đến khi bất chợt nhận ra con cái họ không bao giờ nói ngôn ngữ đó, dù ở nhà. Đó cũng là lý do vì sao tiếng Cornish và một số phương ngữ của tiếng Gaelic Scotland đã dần biến mất, và tiếng Ireland ở chính Ireland cũng hiếm khi được dùng trong cuộc sống hằng ngày dù nước Cộng hòa Ireland đã thành lập cách đây 80 năm với tiếng Ireland là ngôn ngữ chính thức đầu tiên.
H. Linguists agree that ultimately, the answer to the problem of language extinction is multilingualism. Even uneducated people can learn several languages, as long as they start as children. Indeed, most people in the world speak more than one tongue, and in places such as Cameroon (279 languages), Papua New Guinea (823) and India (387) it is common to speak three or four distinct languages and a dialect or two as well. Most Americans and Canadians, to the west of Quebec, have a gut reaction that anyone speaking another language in front of them is committing an immoral act. You get the same reaction in Australia and Russia. It is no coincidence that these are the areas where languages are disappearing the fastest. The first step in saving dying languages is to persuade the world’s majorities to allow the minorities among them to speak with their own voices.
Các nhà ngôn ngữ học đều thống nhất rằng cuối cùng, lời giải cho vấn đề tuyệt chủng ngôn ngữ nằm ở việc sử dụng đa ngôn ngữ. Ngay cả những người không được giáo dục bài bản cũng có thể học nhiều ngôn ngữ, miễn là họ bắt đầu từ nhỏ. Thực tế, hầu hết người trên thế giới nói nhiều hơn một ngôn ngữ, và ở những nơi như Cameroon (279 ngôn ngữ), Papua New Guinea (823) và Ấn Độ (387), người dân thường nói ba hoặc bốn ngôn ngữ riêng biệt và thêm một hoặc hai phương ngữ. Đa số người Mỹ và người Canada ở phía tây Quebec có phản ứng mang tính bản năng khi nghe ai đó nói một ngôn ngữ khác trước mặt họ, coi đó là hành vi sai trái. Úc và Nga cũng tương tự. Không có gì ngẫu nhiên khi đó là những khu vực ngôn ngữ biến mất nhanh nhất. Bước đầu tiên để cứu các ngôn ngữ đang chết là thuyết phục đa số người trên thế giới cho phép các nhóm thiểu số trong cộng đồng được nói bằng tiếng nói của chính họ.