Roller Coaster
A. 600 years ago, roller coaster pioneers never would have imagined the advancements that have been made to create the roller coasters of today. The tallest and fastest roller coaster in the world is the Kingda Ka, a coaster in New Jersey that launches its passengers from zero to 128 miles per hour in 3.5 seconds (most sports cars take over four seconds to get to just 60 miles per hour). It then heaves its riders skyward at a 90-degree angle (straight up) until it reaches a height of 456 feet, over one and a half football fields, above the ground, before dropping another 418 feet (Coaster Grotto “Kingda Ka”). With that said, roller coasters are about more than just speed and height, they are about the creativity of the designers that build them, each coaster having its own unique way of producing intense thrills at a lesser risk than the average car ride. Roller coasters have evolved drastically over the years, from their primitive beginnings as Russian ice slides, to the metal monsters of today. Their combination of creativity and structural elements make them one of the purest forms of architecture.
Cách đây 600 năm, những người tiên phong về tàu lượn siêu tốc hẳn sẽ không thể tưởng tượng được những bước tiến vượt bậc đã tạo nên các tàu lượn ngày nay. Tàu lượn cao và nhanh nhất thế giới là Kingda Ka ở New Jersey, có thể phóng hành khách từ 0 lên 128 dặm/giờ chỉ trong 3,5 giây (trong khi hầu hết xe thể thao cần hơn bốn giây để đạt 60 dặm/giờ). Sau đó, tàu lượn đưa người chơi lao thẳng lên ở góc 90 độ và đạt độ cao 456 foot (hơn chiều dài một sân bóng rưỡi), trước khi rơi tự do thêm 418 foot. Dù vậy, tàu lượn không chỉ xoay quanh tốc độ và độ cao, mà còn là yếu tố sáng tạo của người thiết kế – mỗi tàu đều có một cách riêng để tạo ra cảm giác mạo hiểm nhưng ít rủi ro hơn so với đi ô tô thường ngày. Tàu lượn siêu tốc đã phát triển mạnh mẽ theo thời gian, từ những máng trượt băng Nga sơ khai đến những “quái vật” bằng kim loại hiện đại. Sự kết hợp giữa tính sáng tạo và các yếu tố kết cấu khiến chúng trở thành một trong những loại hình kiến trúc thuần túy nhất.
B. At first glance, a roller coaster is something like a passenger train. It consists of a series of connected cars that move on tracks. But unlike a passenger train, a roller coaster has no engine or power source of its own. For most of the ride, the train is moved by gravity and momentum. To build up this momentum, you need to get the train to the top of the first hill or give it a powerful launch. The traditional lifting mechanism is a long length of chain running up the hill under the track. The chain is fastened in a loop, which is wound around a gear at the top of the hill and another one at the bottom of the hill. The gear at the bottom of the hill is turned by a simple motor. This turns the chain loop so that it continually moves up the hill like a long conveyer belt. The coaster cars grip onto the chain with several chain dogs, sturdy hinged hooks. When the train rolls to the bottom of the hill, the dogs catches onto the chain links. Once the chain dog is hooked, the chain simply pulls the train to the top of the hill. At the summit, the chain dog is released and the train starts its descent down the hill.
Nhìn thoáng qua, tàu lượn siêu tốc có gì đó giống một đoàn tàu chở khách, bao gồm một chuỗi toa nối liền nhau chạy trên đường ray. Nhưng khác với tàu chở khách, tàu lượn không có động cơ hay nguồn năng lượng riêng. Trong phần lớn hành trình, tàu được đẩy đi nhờ trọng lực và quán tính. Để tích lũy quán tính này, cần nâng tàu lên đỉnh dốc đầu tiên hoặc phóng tàu với lực mạnh. Cơ chế nâng truyền thống là một sợi xích dài chạy theo đường ray dưới đường tàu, gắn thành vòng lặp quanh một bánh răng trên đỉnh dốc và một bánh răng khác dưới chân dốc. Bánh răng dưới chân dốc được quay bởi một động cơ đơn giản, làm chuyển động vòng xích như một băng chuyền dài. Các toa tàu bám vào xích bằng nhiều móc xoay (chain dogs) – những móc bản lề chắc chắn. Khi tàu ở dưới chân dốc, móc sẽ khớp với mắt xích. Khi móc đã gài, xích sẽ kéo tàu lên đỉnh dốc. Trên đỉnh, móc xích được thả ra và tàu bắt đầu lao xuống.
C. Roller coasters have a long, fascinating history. The direct ancestors of roller coasters were monumental ice slides – long, steep wooden-slides covered in ice, some as high as 70 feet – that were popular in Russia in the 16th and 17th centuries. Riders shot down the slope in sleds made out of wood or blocks of ice, crash-landing in a sand pile. Coaster historians diverge on the exact evolution of these ice slides into actual rolling carts. The most widespread account is that a few entrepreneurial Frenchmen imported the ice slide idea to France. The warmer climate of France tended to melt the ice, so the French started building waxed slides instead, eventually adding wheels to the sleds. In 1817, the Russes a Belleville (Russian Mountains of Belleville) became the first roller coaster where the train was attached to the track (in this case, the train axle fit into a carved groove). The French continued to expand on this idea, coming up with more complex track layouts, with multiple cars and all sorts of twists and turns.
Tàu lượn siêu tốc có bề dày lịch sử hấp dẫn. Tiền thân trực tiếp của chúng là những máng trượt băng khổng lồ – các đường trượt gỗ cao và dốc, phủ băng, một số cao đến 70 foot – thịnh hành ở Nga trong thế kỷ 16 và 17. Người chơi ngồi trên xe trượt bằng gỗ hoặc khối băng, trượt xuống dốc và tiếp đất bằng đống cát. Các nhà sử học tàu lượn còn tranh cãi về quá trình tiến hóa chính xác từ máng trượt băng lên xe trượt có bánh. Nhiều ý kiến cho rằng một số doanh nhân người Pháp đã mang ý tưởng trượt băng sang Pháp. Do khí hậu ấm hơn ở Pháp khiến băng tan, người Pháp bắt đầu thiết kế đường trượt được bôi sáp thay thế, và sau cùng lắp thêm bánh xe cho xe trượt. Năm 1817, “Russes a Belleville” (Núi Nga ở Belleville) trở thành tàu lượn đầu tiên gắn toa vào đường ray (trong trường hợp này, trục toa khớp vào một rãnh được đục). Người Pháp tiếp tục mở rộng ý tưởng này, tạo ra nhiều thiết kế đường ray phức tạp hơn, với nhiều toa và đủ kiểu uốn lượn.
D. In comparison to the world’s first roller coaster, there is perhaps an even greater debate over what was America’s first true coaster. Many will say that it is Pennsylvania’s own Maunch Chunk-Summit Hill and Switch Back Railroad. The Maunch Chunk-Summit Hill and Switch Back Railroad was originally America’s second railroad, and considered by many to be the greatest coaster of all time. Located in the Lehigh valley, it was originally used to transport coal from the top of Mount Pisgah to the bottom of Mount Jefferson, until Josiah White, a mining entrepreneur, had the idea of turning it into a part-time thrill ride. Because of its immediate popularity, it soon became strictly a passenger train. A steam engine would haul passengers to the top of the mountain, before letting them coast back down, with speeds rumored to reach 100 miles per hour! The reason that it was called a switch back railroad, a switch back track was located at the top – where the steam engine would let the riders coast back down. This type of track featured a dead end where the steam engine would detach its cars, allowing riders to coast down backwards. The railway went through a couple of minor track changes and name changes over the years, but managed to last from 1829 to 1937, over 100 years.
So với tàu lượn đầu tiên trên thế giới, có lẽ còn tranh cãi lớn hơn về tàu lượn “chính thống” đầu tiên của Mỹ. Nhiều người nói đó là “Maunch Chunk-Summit Hill and Switch Back Railroad” ở bang Pennsylvania. Đây vốn là tuyến đường sắt thứ hai của nước Mỹ, và được không ít người coi là tàu lượn tuyệt vời nhất mọi thời đại. Nằm trong thung lũng Lehigh, ban đầu nó được dùng để chở than từ đỉnh núi Pisgah xuống chân núi Jefferson, cho đến khi Josiah White, một doanh nhân khai mỏ, nảy ra ý tưởng biến nó thành trò chơi mạo hiểm bán thời gian. Nhờ được ưa chuộng nhanh chóng, nó sớm chuyển hẳn sang chở khách. Một đầu máy hơi nước kéo hành khách lên đỉnh núi, rồi để họ “thả dốc” xuống dưới, tốc độ đồn lên đến 100 dặm/giờ! Cái tên “switch back railroad” đến từ việc có một đường ray chuyển hướng ở trên đỉnh – nơi đầu máy hơi nước để người chơi thả dốc xuống. Loại đường ray này có một điểm cụt, nơi đầu máy tách các toa ra, cho phép người chơi trượt xuống ngược trở lại. Đường sắt này từng trải qua vài chỉnh sửa nhỏ về đường ray và đổi tên qua năm tháng, nhưng vẫn tồn tại từ năm 1829 tới năm 1937, hơn 100 năm.
E. The coaster craze in America was just starting to build. The creation of the Switch Back Railway, by La Marcus Thompson, gave roller coasters national attention. Originally built at New York’s Coney Island in 1884, Switch Back Railways began popping up all over the country. The popularity of these rides may puzzle the modern-day thrill seeker, due to the mild ride they gave in comparison to the modern-day roller coaster. Guests would pay a nickel to wait in line up to five hours just to go down a pair of side-by-side tracks with gradual hills that vehicles coasted down at a top speed around six miles per hour. Regardless, Switchback Railways were very popular, and sparked many people, including Thompson, to design coasters that were bigger and better.
Làn sóng tàu lượn ở Mỹ chỉ mới bắt đầu. Việc tạo ra “Switch Back Railway” của La Marcus Thompson khiến tàu lượn nổi tiếng toàn quốc. Khởi đầu ở đảo Coney, New York vào năm 1884, Switch Back Railways bắt đầu xuất hiện ở khắp nơi. Người chơi thời nay có thể thấy khó hiểu vì sức hút của chúng, do hành trình khá nhẹ nhàng so với tàu lượn hiện đại. Khách trả 5 xu để xếp hàng tới 5 tiếng, chỉ để chạy hai đường ray song song với độ dốc thoai thoải, tốc độ tối đa tầm 6 dặm/giờ. Dù vậy, loại tàu này rất được ưa chuộng, và khuyến khích nhiều người, kể cả Thompson, thiết kế những phiên bản to hơn và tốt hơn.
F. The 1910s and 1920s were probably the best decade that the roller coaster has ever seen. The new wave of technology, such as the “unstop wheels”, an arrangement that kept a coaster’s wheels to its tracks by resisting high gravitational forces, showed coasters a realm of possibilities that had never been seen before. In 1919, North America alone had about 1,500 roller coasters, a number that was rising rampantly. Then, the Great Depression gave a crushing blow to amusement parks all over America. As bad as it was, amusement parks had an optimistic look on the future in the late 1930s. But, in 1942 roller coasters could already feel the effects of World War Two, as they were forced into a shadow of neglect. Most, nearly all of America’s roller coasters were shut down. To this very day, the number of roller coasters in America is just a very tiny fraction of the amount of roller coasters in the 1920s.
Thập niên 1910 và 1920 có lẽ là giai đoạn hoàng kim nhất mà tàu lượn siêu tốc từng chứng kiến. Làn sóng công nghệ mới, như thiết kế bánh xe “unstop” – một cơ cấu giữ bánh xe cố định trên ray bằng cách chống lại lực hấp dẫn mạnh – đã mở ra cho tàu lượn vô số khả năng chưa từng thấy trước đó. Năm 1919, riêng Bắc Mỹ có khoảng 1.500 tàu lượn, và con số này còn gia tăng chóng mặt. Rồi Đại Khủng Hoảng giáng đòn nặng nề lên các công viên giải trí toàn nước Mỹ. Dù bị ảnh hưởng, các công viên vẫn có cái nhìn lạc quan về tương lai vào cuối thập niên 1930. Nhưng đến năm 1942, tàu lượn đã cảm nhận rõ ảnh hưởng của Thế Chiến II, bị đẩy vào cảnh bị ngó lơ. Phần lớn – gần như toàn bộ – tàu lượn ở Mỹ phải đóng cửa. Đến tận ngày nay, số lượng tàu lượn ở Mỹ chỉ còn là một phần rất nhỏ so với thời thập niên 1920.