Last Hours of the Iceman
A. It was late spring or early summer. The man hurried through a forest he knew well, wincing from the pain in his injured right hand and pausing occasionally to listen for sounds that he was being pursued. As he fled up the slope, the yellow pollen of the hornbeam blossoms fell like an invisible rain, salting the water and food he consumed when he stopped to rest. Five thousand years later, the Neolithic hunter we call the Iceman would still bear traces of this ancient dusting inside his body—a microscopic record of the time of year it was when he passed through this forest and into the nearby mountains, where fate would finally catch up with him.
Vào cuối mùa xuân hoặc đầu mùa hè. Người đàn ông gấp gáp băng qua khu rừng mà ông ta quen thuộc, nhăn nhó vì vết thương ở tay phải và thỉnh thoảng dừng lại để lắng nghe xem liệu có kẻ nào đang đuổi theo mình hay không. Khi ông leo lên dốc, phấn hoa vàng của những bông hornbeam rơi xuống như một cơn mưa vô hình, bám vào thức ăn và nước uống mà ông tiêu thụ khi dừng chân. Năm nghìn năm sau, người thợ săn Thời kỳ đồ đá mới mà chúng ta gọi là “Người Băng” vẫn còn giữ lại dấu vết của lớp bụi cổ xưa này trong cơ thể — một bằng chứng cực nhỏ cho biết thời điểm trong năm khi ông băng qua khu rừng này và tiến về phía dãy núi gần đó, nơi định mệnh cuối cùng đã bắt kịp ông.
B. Since hikers discovered his mummified corpse in 1991 in a rocky hollow high in the Otztal Alps on Italy’s border with Austria, scientists have used ever more sophisticated tools and intellectual cunning to reconstruct the life and times of the Iceman, the oldest intact member of the human family. We know that he was a small, sinewy, and, for his times, rather elderly man in his mid-40s. Judging from the precious, copper-bladed ax found with him, we suspect that he was a person of considerable social significance. He set off on his journey wearing three layers of garments and sturdy shoes with bearskin soles. He was well equipped with a flint-tipped dagger, a little fire-starting kit, and a birchbark container holding embers wrapped in maple leaves. Yet he also headed into a harsh wilderness curiously under-armed: The arrows in his deerskin quiver were only half finished, as if he had recently fired all his munitions and was in the process of hastily replenishing them. And he was traveling with a long, roughly shaped stalk of yew—an unfinished longbow, yet to be notched and strung. Why?
Kể từ khi những người đi bộ đường dài phát hiện xác ướp của ông vào năm 1991 trong một hốc đá cao ở dãy núi Otztal trên biên giới giữa Ý và Áo, các nhà khoa học đã sử dụng những công cụ ngày càng tinh vi và sự khéo léo về trí tuệ để tái hiện cuộc sống và thời đại của Người Băng — thành viên nguyên vẹn cổ xưa nhất của loài người từng được tìm thấy. Chúng ta biết rằng ông là một người đàn ông nhỏ con, gân guốc và, so với thời đại đó, khá cao tuổi trong khoảng giữa 40. Dựa trên chiếc rìu lưỡi đồng quý giá được tìm thấy bên cạnh ông, có thể suy đoán ông có địa vị xã hội đáng kể. Ông khởi hành với ba lớp quần áo và đi giày chắc chắn có đế bằng da gấu. Ông mang theo một con dao găm mũi đá lửa, một bộ dụng cụ nhóm lửa nhỏ và một ống vỏ bạch dương đựng than hồng bọc trong lá phong. Tuy nhiên, ông lại bước vào vùng hoang vu khắc nghiệt với một lượng vũ khí ít ỏi một cách kỳ lạ: những mũi tên trong ống da hươu chỉ được hoàn thiện một nửa, như thể ông vừa bắn hết số tên và đang vội vàng làm thêm. Đồng thời, ông còn mang theo một thân gỗ thủy tùng dài, sơ chế thô — một cây cung dài chưa hoàn thành, chưa khắc mộng và chưa gắn dây.
C. When it comes to the Iceman, there has never been a shortage of questions, or theories to answer them. During the 16 years that scientists have poked, prodded, incised, and x-rayed his body, they have dressed him up in speculations that have not worn nearly as well as his rustic garments. At one time or another, he has been mistakenly described as a lost shepherd, a shaman, a victim of ritual sacrifice, and even a vegan. But all these theories fade in the face of the most startling new fact scientists have learned about the Iceman. Although we still don’t know exactly what happened up there on that alpine ridge, we now know that he was murdered, and died very quickly, in the rocky hollow where his body was found.
Khi nói về Người Băng, chưa bao giờ thiếu những câu hỏi hay những giả thuyết để trả lời chúng. Trong suốt 16 năm, các nhà khoa học liên tục chạm, rạch, mổ xẻ và chụp X-quang cơ thể ông, đồng thời đưa ra vô số giả thuyết mà nhiều giả thuyết đã không còn phù hợp như chính bộ trang phục mộc mạc của ông. Có thời điểm, ông được mô tả nhầm thành một người chăn cừu bị lạc, một pháp sư, một nạn nhân của hiến tế nghi lễ, thậm chí là một người ăn chay trường. Thế nhưng, tất cả những giả thuyết đó phai nhạt khi đối diện với sự thật mới đáng kinh ngạc mà các nhà khoa học đã khám phá: mặc dù chúng ta vẫn chưa biết chính xác chuyện gì xảy ra trên sườn núi đó, chúng ta hiện tại đã biết rằng ông bị sát hại, và chết rất nhanh tại hốc đá nơi tìm thấy thi thể.
D. “Even five years ago, the story was that he fled up there and walked around in the snow and probably died of exposure,” said Klaus Oeggl, an archaeobotanist at the University of Innsbruck. “Now it’s all changed. It’s more like a paleo crime scene.”
“Thậm chí năm năm trước, câu chuyện vẫn là ông ấy chạy lên đó, lang thang trong tuyết và có lẽ chết do phơi nhiễm,” Klaus Oeggl, một nhà khảo cổ thực vật tại Đại học Innsbruck, nói. “Bây giờ mọi thứ đã thay đổi. Nó giống như một hiện trường tội ác thời tiền sử vậy.”
E. The object of all this intense scientific attention is a freeze-dried slab of human jerky, which since 1998 has resided in a refrigerated, high-tech chamber in the South Tyrol Museum of Archaeology in Bolzano, Italy. The temptation to conduct fresh experiments on the body rises with every new twist of technology, each revealing uncannily precise details about his life. Using a sophisticated analysis of isotopes in one of the Iceman’s teeth, for example, scientists led by Wolfgang Muller (now at the Royal Holloway, University of London) have shown that he probably grew up in the Valle Isarco, an extensive north-south valley that includes the modern-day town of Bressanone. Isotope levels in his bones, meanwhile, match those in the soil and water of two alpine valleys farther west, the Val Senales and the Val Venosta. Muller’s team has also analyzed microscopic chips of mica recovered from the Iceman’s intestines, which were probably ingested accidentally in food made from stone-ground grain; geologic ages of the mica best match a small area limited to the lower Val Venosta. The Iceman probably set off on his final journey from this very area, near where the modern-day Adige and Senales Rivers meet.
Tất cả sự chú ý khoa học mãnh liệt ấy được dồn vào một mảnh “thịt khô” người đã được sấy đông, từ năm 1998 đến nay được lưu giữ trong một buồng công nghệ cao được làm lạnh ở Bảo tàng Khảo cổ học Nam Tyrol tại Bolzano, Ý. Sự cám dỗ để tiến hành các thí nghiệm mới ngày càng lớn khi công nghệ liên tục có bước ngoặt mới, mỗi lần lại hé lộ những chi tiết chính xác đến kinh ngạc về cuộc đời ông. Chẳng hạn, bằng phân tích đồng vị phức tạp trên một chiếc răng của Người Băng, nhóm nghiên cứu do Wolfgang Muller (nay thuộc Royal Holloway, Đại học London) dẫn đầu đã chỉ ra rằng ông có thể lớn lên ở thung lũng Valle Isarco, một thung lũng rộng theo hướng bắc-nam bao gồm cả thị trấn Bressanone ngày nay. Mức đồng vị trong xương ông, trong khi đó, phù hợp với đất và nước của hai thung lũng trên dãy Alps xa hơn về phía tây, Val Senales và Val Venosta. Nhóm của Muller cũng phân tích các mảnh mica siêu nhỏ lấy được từ ruột của Người Băng, vốn có lẽ bị nuốt phải vô tình trong thức ăn làm từ ngũ cốc xay bằng đá; niên đại địa chất của mica phù hợp nhất với một khu vực nhỏ giới hạn ở phần thấp của Val Venosta. Rất có thể Người Băng đã khởi hành chuyến đi cuối cùng của mình từ khu vực này, gần nơi giao nhau giữa sông Adige và sông Senales ngày nay.
F. We also know that he was not in good health when he headed up into the mountains. The one surviving fingernail recovered from his remains suggests that he suffered three episodes of significant disease during the last six months of life, the last bout only two months prior to his death. Doctors inspecting the contents of his intestines have found eggs of the whipworm parasite, so he may well have suffered from stomach distress. But he was not too sick to eat. In 2002, Franco Rollo and colleagues at the University of Camerino in Italy analyzed tiny amounts of food residue from the mummy’s intestines. A day or two before his death, the Iceman had eaten a piece of wild goat and some plant food.
Chúng ta cũng biết rằng sức khỏe của ông không được tốt khi ông tiến vào miền núi. Móng tay duy nhất còn sót lại cho thấy ông đã trải qua ba đợt bệnh đáng kể trong vòng sáu tháng cuối đời, đợt gần nhất chỉ hai tháng trước khi mất. Các bác sĩ kiểm tra bên trong ruột đã tìm thấy trứng của giun roi, nghĩa là ông có lẽ bị đau dạ dày. Tuy nhiên, ông vẫn chưa đến mức không ăn uống gì được. Năm 2002, Franco Rollo và các cộng sự tại Đại học Camerino (Ý) đã phân tích một lượng rất nhỏ cặn thức ăn từ ruột xác ướp. Một đến hai ngày trước khi qua đời, Người Băng đã ăn thịt dê rừng và một ít thức ăn thực vật.
G. Archaeobotanists have used equally clever analyses of pollen and plant fragments to plot the Iceman’s last movements. James Dickson of the University of Glasgow has identified no less than 80 distinct species of mosses and liverworts in, on, or near the Iceman’s body. The most prominent moss, Neckera complanata, still grows at several sites in the valleys to the south, in some cases quite near known prehistoric sites. According to Dickson, a clot of stems found in the Iceman’s possession suggests he was probably using the moss to wrap food, although other ancient peoples used similar mosses as toilet paper.
Các nhà khảo cổ thực vật đã sử dụng những phân tích thông minh tương tự về phấn hoa và mảnh thực vật để lập biểu đồ hành trình cuối cùng của Người Băng. James Dickson, Đại học Glasgow, đã xác định ít nhất 80 loài rêu và rêu tản trong, trên hoặc gần thi thể Người Băng. Loài rêu nổi bật nhất, Neckera complanata, vẫn còn mọc ở một số địa điểm tại các thung lũng phía nam, trong một vài trường hợp khá gần các địa điểm tiền sử đã được biết đến. Theo Dickson, một khối cọng rêu được tìm thấy cùng Người Băng cho thấy ông có lẽ dùng rêu này để gói thức ăn, mặc dù các dân tộc cổ đại khác cũng dùng những loại rêu tương tự làm giấy vệ sinh.
H. Taken together, the evidence strongly indicates that the Iceman’s last journey began in the low-altitude deciduous forests to the south, in the springtime when the hop hornbeams were in bloom. But it may not have been a straight hike into the mountains. Oeggl has also found traces of pine pollen in the Iceman’s digestive tract, both above and below the hornbeam pollen. This suggests that he may have climbed to a higher altitude where pine trees grow in mixed coniferous forests, then descended to the lower altitude of the hop hornbeams, and finally ascended again into the pine forests in his last day or two. Why? No one knows. But perhaps he wanted to avoid the steep, thickly wooded gorge of the lower Val Senales—especially if he was in a hurry.
Gộp tất cả dữ liệu, chúng ta có đủ cơ sở để tin rằng chuyến đi cuối cùng của Người Băng khởi nguồn từ những khu rừng rụng lá thấp phía nam, vào mùa xuân khi cây hop hornbeam nở hoa. Nhưng có thể đó không phải là một hành trình thẳng tiến vào vùng núi. Oeggl cũng phát hiện dấu vết phấn hoa thông trong ruột của Người Băng, nằm cả trên và dưới lớp phấn hoa của cây hornbeam. Điều này ngụ ý rằng có lẽ ông đã leo lên độ cao hơn, nơi cây thông mọc trong các khu rừng lá kim hỗn hợp, rồi sau đó lại xuống mức thấp nơi có cây hop hornbeam, và cuối cùng lại leo lên rừng thông ở một hoặc hai ngày cuối cùng. Không ai biết chính xác tại sao. Nhưng có lẽ ông muốn tránh khe núi sâu với rừng cây rậm rạp ở vùng thấp của Val Senales — đặc biệt nếu ông đang vội.