Beyond the Blue Line
A. Much of the thrill of venturing to the far side of the world rests on the romance of difference. So one feels a certain sympathy for Captain James Cook on the day in 1778 that he “discovered” Hawaii. Then on his third expedition to the Pacific, the British navigator had explored scores of islands across the breadth of the sea, from lush New Zealand to the lonely wastes of Easter Island. This latest voyage had taken him thousands of miles north from the Society Islands to an archipelago so remote that even the old Polynesians back on Tahiti knew nothing about it. Imagine Cook’s surprise, then, when the natives of Hawaii came paddling out in their canoes and greeted him in a familiar tongue, one he had heard on virtually every mote of inhabited land he had visited. Marveling at the ubiquity of this Pacific language and culture, he later wondered in his journal: “How shall we account for this Nation spreading itself so far over this vast ocean?”
Phần lớn sự hứng khởi khi mạo hiểm đến những miền đất xa xôi của thế giới nằm ở nét lãng mạn của sự khác biệt. Vì vậy, chúng ta có thể cảm thông với thuyền trưởng James Cook vào ngày năm 1778 khi ông “phát hiện” ra Hawaii. Trong chuyến thám hiểm thứ ba tới Thái Bình Dương, nhà hàng hải người Anh này đã khám phá ra hàng loạt hòn đảo trải dài theo bề rộng của đại dương, từ vùng đất màu mỡ của New Zealand đến những vùng hoang vắng của Đảo Phục Sinh. Chuyến đi mới nhất này đã đưa ông đi hàng nghìn dặm về phía bắc, từ quần đảo Society đến một quần đảo xa xôi đến mức ngay cả những người Polynesia già ở Tahiti cũng chẳng hề biết đến. Hãy tưởng tượng sự ngạc nhiên của Cook khi người bản xứ của Hawaii chèo xuồng ra và chào đón ông bằng một ngôn ngữ quen thuộc – một thứ tiếng mà ông đã nghe ở hầu như mọi nơi có người sinh sống mà ông từng ghé thăm. Sự phổ biến của ngôn ngữ và văn hóa Thái Bình Dương ấy đã khiến ông tự hỏi trong nhật ký: “Chúng ta giải thích thế nào cho việc quốc gia này lại lan rộng khắp đại dương mênh mông như vậy?”
B. That question, and others that flow from it, has tantalized inquiring minds for centuries: Who were these amazing seafarers? Where did they come from, starting more than 3,000 years ago? And how could a Neolithic people with simple canoes and no navigation gear manage to find, let alone colonize, hundreds of far-flung island specks scattered across an ocean that spans nearly a third of the globe? Answers have been slow in coming. But now a startling archaeological find on the island of Éfaté, in the Pacific nation of Vanuatu, has revealed an ancient seafaring people, the distant ancestors of today’s Polynesians, taking their first steps into the unknown. The discoveries there have also opened a window into the shadowy world of those early voyagers.
Câu hỏi đó, cùng với những câu hỏi phát sinh từ nó, đã làm say mê trí tò mò của nhiều thế hệ: Họ là những thủy thủ phi thường nào? Họ đến từ đâu, bắt đầu từ hơn 3.000 năm trước? Và làm sao mà một dân tộc thời đồ đá mới, với những chiếc xuồng đơn sơ không có thiết bị định hướng, có thể tìm ra và định cư trên hàng trăm hòn đảo nhỏ rải rác trên một đại dương chiếm gần một phần ba bề mặt Trái Đất? Câu trả lời đã đến rất chậm. Nhưng giờ đây, một phát hiện khảo cổ đáng kinh ngạc trên đảo Éfaté, thuộc quốc gia Vanuatu, đã hé lộ về một dân tộc đi biển cổ đại – những tổ tiên xa xưa của người Polynesia ngày nay – đang bắt đầu những bước chân đầu tiên vào miền đất chưa biết. Những khám phá ấy cũng mở ra cánh cửa đến thế giới mờ ảo của những người du hành ban đầu.
C. “What we have is a first- or second-generation site containing the graves of some of the Pacific’s first explorers,” says Spriggs, professor of archaeology at the Australian National University and co-leader of an international team excavating the site. It came to light only by luck. A backhoe operator, digging up topsoil on the grounds of a derelict coconut plantation, scraped open a grave – the first of dozens in a burial ground some 3,000 years old. It is the oldest cemetery ever found in the Pacific islands, and it harbors the bones of an ancient people archaeologists call the Lapita, a label that derives from a beach in New Caledonia where a landmark cache of their pottery was found in the 1950s.
“Những gì chúng tôi có ở đây là một địa điểm thuộc thế hệ đầu tiên hoặc thứ hai chứa các ngôi mộ của một số nhà thám hiểm đầu tiên của Thái Bình Dương,” Spriggs – giáo sư khảo cổ học tại Đại học Quốc gia Úc và đồng trưởng nhóm quốc tế đang khai quật – cho biết. Nơi này chỉ được phát hiện tình cờ. Một người điều khiển máy xúc, khi đang đào đất trên khu đồn điền dừa bỏ hoang, đã vô tình làm lộ ra một ngôi mộ – ngôi mộ đầu tiên trong số hàng chục ngôi mộ tại một nghĩa trang có niên đại khoảng 3.000 năm. Đây là nghĩa trang cổ nhất từng được tìm thấy ở các đảo Thái Bình Dương, và nơi đây lưu giữ hài cốt của một dân tộc cổ mà các nhà khảo cổ gọi là Lapita – danh xưng được lấy từ một bãi biển ở New Caledonia, nơi một bộ sưu tập gốm sứ đặc trưng của họ được tìm thấy vào những năm 1950.
D. They were daring blue-water adventurers who roved the sea not just as explorers but also as pioneers, bringing along everything they would need to build new lives – their families and livestock, taro seedlings and stone tools. Within the span of a few centuries, the Lapita stretched the boundaries of their world from the jungle-clad volcanoes of Papua New Guinea to the loneliest coral outliers of Tonga, at least 2,000 miles eastward in the Pacific. Along the way they explored millions of square miles of an unknown sea, discovering and colonizing scores of tropical islands never before seen by human eyes: Vanuatu, New Caledonia, Fiji, Samoa. It was their descendants, centuries later, who became the great Polynesian navigators we all tend to think of: the Tahitians and Hawaiians, the New Zealand Maori, and the curious people who erected those statues on Easter Island. But it was the Lapita who laid the foundation – who bequeathed to the island the language, customs, and cultures that their more famous descendants carried around the Pacific.
Họ là những nhà thám hiểm biển lớn dám mạo hiểm, không chỉ là những người khám phá mà còn là những người tiên phong, mang theo mọi thứ cần thiết để xây dựng một cuộc sống mới – gia đình, vật nuôi, cây giống khoai và các dụng cụ bằng đá. Chỉ trong vòng vài thế kỷ, người Lapita đã mở rộng biên giới của mình từ những ngọn núi lửa bao phủ rừng mát của Papua New Guinea đến những cụm san hô cô đơn nhất của Tonga, cách xa ít nhất 2.000 dặm về phía đông trong Thái Bình Dương. Trên hành trình ấy, họ đã khám phá ra hàng triệu dặm vuông đại dương chưa được biết đến, tìm ra và định cư trên hàng loạt các đảo nhiệt đới mà trước đây chưa từng có con người đặt chân tới: Vanuatu, New Caledonia, Fiji, Samoa. Sau này, chính những hậu duệ của họ, qua nhiều thế kỷ, đã trở thành những hoa tiêu vĩ đại của Polynesia mà chúng ta quen thuộc: người Tahiti, người Hawaii, người Maori của New Zealand, và cả những dân tộc đã dựng nên những bức tượng trên Đảo Phục Sinh. Nhưng chính người Lapita đã đặt nền móng, truyền lại cho các hòn đảo ngôn ngữ, phong tục và văn hóa mà những hậu duệ nổi tiếng sau này đã mang đi khắp Thái Bình Dương.
E. While the Lapita left a glorious legacy, they also left precious few clues about themselves. A particularly intriguing clue comes from chemical tests on the teeth of several skeletons. Then as now, the food and water you consume as a child deposits oxygen, carbon, strontium, and other elements in your still-forming adult teeth. The isotope signatures of these elements vary subtly from place to place, so that if you grow up in, say, Buffalo, New York, then spend your adult life in California, tests on the isotopes in your teeth will always reveal your eastern roots. Isotope analysis indicates that several of the Lapita buried on Éfaté didn’t spend their childhoods here but came from somewhere else. And while isotopes can’t pinpoint their precise island of origin, this much is clear: At some point in their lives, these people left the villages of their birth and made a voyage by seagoing canoe, never to return. DNA teased from these ancient bones may also help answer one of the most puzzling questions in Pacific anthropology: Did all Pacific islanders spring from one source or many? Was there only one outward migration from a single point in Asia, or several from different points? “This represents the best opportunity we’ve had yet,” says Spriggs, “to find out who the Lapita actually were, where they came from, and who their closest descendants are today.”
Mặc dù người Lapita để lại một di sản huy hoàng, họ cũng để lại rất ít dấu vết về chính bản thân mình. Một manh mối đặc biệt đến từ các xét nghiệm hóa học trên răng của một số bộ xương. Như ngày nay, thức ăn và nước uống bạn tiêu thụ khi còn bé sẽ lắng đọng oxy, carbon, strontium và các nguyên tố khác trong răng khi chúng còn đang phát triển. Những dấu hiệu đồng vị của các nguyên tố này thay đổi nhẹ tùy theo từng địa điểm, vì vậy nếu bạn lớn lên ở một nơi như Buffalo, New York, sau đó sống ở California, thì các xét nghiệm đồng vị trên răng của bạn sẽ luôn cho thấy gốc rễ của bạn từ miền Đông. Xét nghiệm đồng vị chỉ ra rằng một số người Lapita được chôn trên Éfaté không hẳn đã lớn lên ở đây mà đến từ một nơi khác. Mặc dù các đồng vị không thể xác định chính xác hòn đảo xuất thân của họ, nhưng điều chắc chắn là: Vào một thời điểm nào đó, những người này đã rời bỏ làng mạc nơi sinh ra và lên đường trên một chiếc xuồng biển, không bao giờ quay lại. DNA lấy từ những bộ xương cổ này cũng có thể giúp trả lời một trong những câu hỏi nan giải của nhân học Thái Bình Dương: Liệu tất cả cư dân đảo Thái Bình Dương có xuất phát từ một nguồn duy nhất hay từ nhiều nguồn? Liệu chỉ có một làn di cư ra ngoài từ một điểm duy nhất ở châu Á, hay là có nhiều làn di cư xuất phát từ các điểm khác nhau? “Đây là cơ hội tốt nhất mà chúng tôi từng có,” Spriggs nói, “để tìm ra người Lapita thực sự là ai, họ đến từ đâu, và những hậu duệ gần gũi nhất của họ ngày nay là ai.”
F. There is one stubborn question for which archaeology has yet to provide any answers: How did the Lapita accomplish the ancient equivalent of a moon landing, many times over? No one has found one of their canoes or any rigging, which could reveal how the canoes were sailed. Nor do the oral histories and traditions of later Polynesians offer any insights. “All we can say for certain is that the Lapita had canoes that were capable of ocean voyages, and they had the ability to sail them,” says Geoff Irwin, a professor of archaeology at the University of Auckland and an avid yachtsman. Those sailing skills, he says, were developed and passed down over thousands of years by earlier mariners who worked their way through the archipelagoes of the western Pacific making short crossings to islands within sight of each other. The real adventure didn’t begin, however, until their Lapita descendants neared the end of the Solomons chain, for this was the edge of the world. The nearest landfall, the Santa Cruz Islands, is almost 230 miles away, and for at least 150 of those miles, the Lapita sailors would have been out of sight of land, with empty horizons on every side.
Vẫn còn một câu hỏi nan giải mà khảo cổ học chưa thể cung cấp được câu trả lời: Làm sao người Lapita có thể thực hiện những chuyến đi biển, tương đương như việc hạ cánh lên mặt trăng, nhiều lần? Chưa ai tìm thấy chiếc xuồng của họ hay bất kỳ thiết bị buồm nào có thể tiết lộ cách mà họ chèo thuyền. Hơn nữa, truyền thuyết và các câu chuyện dân gian của người Polynesia sau này cũng không mang lại bất kỳ manh mối nào. “Tất cả những gì chúng tôi có thể nói một cách chắc chắn là người Lapita có những chiếc xuồng có khả năng vượt đại dương và họ biết cách chèo những chiếc xuồng đó,” Geoff Irwin, giáo sư khảo cổ học tại Đại học Auckland và là người đam mê chèo thuyền, cho biết. Ông nói rằng những kỹ năng chèo thuyền đó đã được phát triển và truyền lại qua hàng nghìn năm bởi những người hàng hải tiền nhiệm, những người đã băng qua các quần đảo của Thái Bình Dương phía tây bằng cách vượt qua những hòn đảo nằm ngay trong tầm mắt. Cuộc phiêu lưu thực sự lại bắt đầu khi những hậu duệ của người Lapita tiến gần đến cuối chuỗi đảo Solomon, vì đó chính là “rìa của thế giới”. Điểm đất liền gần nhất, quần đảo Santa Cruz, cách xa khoảng 230 dặm, và trong ít nhất 150 dặm đó, những thủy thủ Lapita sẽ hoàn toàn không thấy đất liền, chỉ có những chân trời trống trải ở khắp mọi phía.
G. The Lapita’s thrust into the Pacific was eastward, against the prevailing trade winds, Irwin notes. Those nagging headwinds, he argues, may have been the key to their success. “They could sail out for days into the unknown and reconnoiter, secure in the knowledge that if they didn’t find anything, they could turn about and catch a swift ride home on the trade winds. It’s what made the whole thing work.” Once out there, skilled seafarers would detect abundant leads to follow to land: seabirds and turtles, coconuts and twigs carried out to sea by the tides and the afternoon pileup of clouds on the horizon that often betokens an island in the distance. All this presupposes one essential detail, says Atholl Anderson, professor of prehistory at the Australian National University and, like Irwin, a keen yachtsman: that the Lapita had mastered the advanced art of tacking into the wind. “And there’s no proof that they could do any such thing,” Anderson says. “There has been this assumption that they must have done so, and people have built canoes to re-create those early voyages based on that assumption. But nobody has any idea what their canoes looked like or how they were rigged.”
Động lực tiến ra biển của người Lapita là theo hướng đông, ngược lại với các gió mậu dịch thường trôi về phía tây, theo như Irwin ghi nhận. Ông cho rằng những cơn gió ngược đó có thể chính là chìa khóa giúp họ thành công. “Họ có thể chèo đi hàng ngày vào vùng đất chưa được khám phá và nếu không tìm thấy gì, họ có thể quay đầu lại và đón một cơn gió mậu dịch mạnh mẽ đưa họ về nhà. Đó chính là điều đã làm cho toàn bộ cuộc hành trình trở nên khả thi.” Khi ra khơi, những thủy thủ lành nghề sẽ nhận biết được nhiều dấu hiệu cho biết có đất liền, như chim biển, rùa, dừa, những cành cây trôi theo dòng nước, và cả sự tụ lại của mây vào buổi chiều – thường báo hiệu có một hòn đảo ở phía xa. Tất cả những điều này giả định một chi tiết thiết yếu, theo Atholl Anderson, giáo sư về thời tiền sử tại Đại học Quốc gia Úc và, giống như Irwin, là một người đi du thuyền say mê: rằng người Lapita đã thành thạo kỹ thuật cao cấp là lái thuyền ngược gió. “Và không có bằng chứng nào cho thấy họ có thể làm được điều đó,” Anderson nói. “Đã có giả định rằng họ hẳn đã làm như vậy, và người ta đã đóng những chiếc xuồng để tái hiện lại những chuyến đi ban đầu dựa trên giả định đó. Nhưng không ai biết những chiếc xuồng của họ trông như thế nào hay chúng được trang bị buồm ra sao.”
H. However they did it, the Lapita spread themselves a third of the way across the Pacific, then called it quits for reasons known only to them. Ahead lay the vast emptiness of the central Pacific, and perhaps they were too thinly stretched to venture farther. They probably never numbered more than a few thousand in total, and in their rapid migration eastward they encountered hundreds of islands – more than 300 in Fiji alone. Supplied with such an embarrassment of riches, they could settle down and enjoy what for a time was Earth’s last Edens.
Dù họ đã làm thế nào thì, người Lapita đã mở rộng lãnh thổ của mình tới khoảng một phần ba đại dương Thái Bình Dương, rồi dừng lại vì những lý do chỉ riêng họ mới biết. Phía trước là khoảng không gian mênh mông của Thái Bình Dương trung tâm, và có lẽ họ đã quá thưa thớt để dám tiến xa hơn. Có lẽ tổng số người của họ chưa bao giờ vượt quá vài nghìn, và trong cuộc di cư nhanh chóng về phía đông, họ đã gặp phải hàng trăm hòn đảo – ở Fiji thôi đã có hơn 300 hòn. Với nguồn tài nguyên dồi dào như vậy, họ có thể định cư và tận hưởng một thời gian như ở trong thiên đường.
I. Rather than give all the credit to human skill and daring, Anderson invokes the winds of change. El Niño, the same climate disruption that affects the Pacific today, may have helped scatter the first settlers to the ends of the ocean, Anderson suggests. Climate data obtained from slow-growing corals around the Pacific and from lake-bed sediments in the Andes of South America point to a series of unusually frequent El Niño around the time of the Lapita expansion, and again between 1,600 and 1,200 years ago, when the second wave of pioneer navigators made their voyages farther east, to the remotest corners of the Pacific. By reversing the regular east-to-west flow of the trade winds for weeks at a time, these “super El Niño” might have sped the Pacific’s ancient mariners on long, unplanned voyages could have been key to launching Polynesians across the wide expanse of open water between Tonga, where the Lapita stopped, and the distant archipelagoes of eastern Polynesia. “Once they crossed that gap, they could island-hop throughout the region, and from the Marquesas, it’s mostly downwind to Hawaii,” Anderson says. It took another 400 years for mariners to reach Easter Island, which lies in the opposite direction – normally upwind. “Once again this was during a period of frequent El Niño activity.”
Thay vì gán tất cả thành quả vào kỹ năng và lòng dũng cảm của con người, Anderson lại cho rằng những cơn gió thay đổi vận mệnh cũng đóng một vai trò quan trọng. Ông cho rằng hiện tượng El Niño – hiện tượng khí hậu làm xáo trộn Thái Bình Dương như ngày nay – có thể đã giúp phân tán những người định cư đầu tiên tới các ngả xa của đại dương. Dữ liệu khí hậu thu thập từ các mẫu san hô mọc chậm khắp Thái Bình Dương và từ lớp trầm tích dưới đáy hồ ở dãy Andes, Nam Mỹ, cho thấy đã có một chuỗi những đợt El Niño bất thường xảy ra quanh thời điểm người Lapita mở rộng lãnh thổ, và lại một lần nữa trong khoảng từ 1.600 đến 1.200 năm trước, khi làn sóng những người định cư tiên phong tiến ra phía đông, đến những góc khuất xa xôi nhất của Thái Bình Dương. Bằng cách đảo ngược dòng chảy gió mậu dịch từ đông sang tây trong nhiều tuần liên tục, những “siêu El Niño” này có thể đã thúc đẩy các thủy thủ cổ đại thực hiện những chuyến đi dài không lường trước được, và có lẽ chính điều đó đã giúp người Polynesia vượt qua khoảng không gian mở rộng của đại dương, từ Tonga – nơi người Lapita dừng chân – đến các quần đảo xa xôi của Polynesia phía đông. “Một khi họ vượt qua khoảng cách đó, họ có thể nhảy từ đảo này sang đảo khác, và từ quần đảo Marquesas, hầu như gió mậu dịch sẽ đưa họ về phía Hawaii,” Anderson nói. Cần thêm 400 năm nữa để những người hàng hải đến được Đảo Phục Sinh, nơi thường được cho là nằm đối diện với gió ngược. “Một lần nữa, điều này xảy ra trong một giai đoạn có tần suất El Niño cao.”