Learning lessons from the past
A. Many past societies collapsed or vanished, leaving behind monumental ruins such as those that the poet Shelley imagined in his sonnet, Ozymandias. By collapse, I mean a drastic decrease in human population size and/or political/economic/social complexity, over a considerable area, for an extended time. By those standards, most people would consider the following past societies to have been famous victims of full-fledged collapses rather than of just minor declines: the Anasazi and Cahokia within the boundaries of the modem US, the Maya cities in Central America, Moche and Tiwanaku societies in South America, Norse Greenland, Mycenean Greece and Minoan Crete in Europe, Great Zimbabwe in Africa, Angkor Wat and the Harappan Indus Valley cities in Asia, and Easter Island in the Pacific Ocean.
Nhiều nền xã hội trong quá khứ đã sụp đổ hoặc biến mất, để lại sau lưng những tàn tích đồ sộ, như những gì nhà thơ Shelley đã tưởng tượng trong bài sonnet “Ozymandias”. Theo “sụp đổ” ở đây, ý tôi là sự giảm sút nghiêm trọng về kích thước dân số và/hoặc sự phức tạp về chính trị, kinh tế, xã hội, trên một diện tích đáng kể và trong một khoảng thời gian kéo dài. Theo những tiêu chuẩn đó, hầu hết mọi người sẽ xem các nền xã hội sau đây là những nạn nhân nổi tiếng của những cuộc sụp đổ toàn diện thay vì chỉ là những sự suy giảm nhỏ: người Anasazi và Cahokia trong khu vực của Hoa Kỳ hiện đại, các thành phố Maya ở Trung Mỹ, các xã hội Moche và Tiwanaku ở Nam Mỹ, Greenland của người Bắc Âu, Hy Lạp Mycenaean và Crete của người Minoan ở châu Âu, Great Zimbabwe ở châu Phi, Angkor Wat và các thành phố thung lũng sông Indus của nền Harappan ở châu Á, và Đảo Phục Sinh ở Thái Bình Dương.
B. The monumental ruins left behind by those past societies hold a fascination for all of us. We marvel at them when as children we first learn of them through pictures. When we grow up, many of US plan vacations in order to experience them at first hand. We feel drawn to their often spectacular and haunting beauty, and also to the mysteries that they pose. The scales of the ruins testify to the former wealth and power of their builders. Yet these builders vanished, abandoning the great structures that they had created at such effort. How could a society that was once so mighty end up collapsing?
Những tàn tích đồ sộ mà các nền xã hội cổ đại để lại luôn cuốn hút tất cả chúng ta. Chúng ta ngạc nhiên trước chúng khi còn nhỏ, lần đầu tiên được biết đến qua những bức ảnh. Khi trưởng thành, nhiều người trong chúng ta lên kế hoạch cho kỳ nghỉ để có thể trực tiếp trải nghiệm chúng. Chúng ta cảm thấy bị thu hút bởi vẻ đẹp hùng vĩ và rùng rợn của chúng, cũng như bởi những bí ẩn mà chúng mang lại. Quy mô của các tàn tích này là minh chứng cho sự giàu có và quyền lực trước đây của những người tạo ra chúng. Tuy nhiên, những người xây dựng này đã biến mất, bỏ lại sau lưng những công trình vĩ đại mà họ đã dày công tạo dựng. Làm sao một xã hội từng hùng mạnh như vậy lại có thể sụp đổ?
C. It has long been suspected that many of those mysterious abandonments were at least partly triggered by ecological problems: people inadvertently destroying the environmental resources on which their societies depended. This suspicion of unintended ecological suicide (ecocide) has been confirmed by discoveries made in recent decades by archaeologists, climatologists, historians, paleontologists, and palynologists (pollen scientists). The processes through which past societies have undermined themselves by damaging their environments fall into eight categories, whose relative importance differs from case to case: deforestation and habitat destruction, soil problems, water management problems, overhunting, overfishing, effects of introduced species on native species, human population growth, and increased impact of people.
Từ lâu người ta đã nghi ngờ rằng nhiều vụ bỏ hoang bí ẩn đó ít nhất một phần được kích hoạt bởi các vấn đề sinh thái: con người vô tình phá hủy các nguồn tài nguyên môi trường mà xã hội của họ phụ thuộc. Nghi ngờ về “tự sát sinh thái” không cố ý (ecocide) đã được khẳng định qua những phát hiện trong vài thập kỷ gần đây của các nhà khảo cổ, chuyên gia khí hậu, nhà sử học, nhà cổ sinh vật học và các nhà nghiên cứu phấn hoa. Các quá trình mà qua đó các nền xã hội cổ đại tự hủy hoại bản thân bằng cách làm tổn hại môi trường của mình có thể được chia thành tám loại, với tầm quan trọng tương đối khác nhau tùy từng trường hợp: phá rừng và tàn phá môi trường sống, vấn đề về đất, vấn đề quản lý nước, săn bắn quá mức, đánh bắt quá mức, tác động của các loài được du nhập lên các loài bản địa, tăng trưởng dân số và sự gia tăng tác động của con người.
D. Those past collapses tended to follow somewhat similar courses constituting variations on a theme. Writers find it tempting to draw analogies between the course of human societies and the course of individual human lives – to talk of a society’s birth, growth, peak, old age and eventual death. But that metaphor proves erroneous for many past societies: they declined rapidly after reaching peak numbers and power, and those rapid declines must have come as a surprise and shock to their citizens. Obviously, too, this trajectory is not one that all past societies followed unvaryingly to completion: different societies collapsed to different degrees and in somewhat different ways, while many societies did not collapse at all.
Những vụ sụp đổ trong quá khứ thường tuân theo những quãng đường tương tự, là những biến thể của một chủ đề chung. Các nhà văn thường cảm thấy hấp dẫn khi so sánh quá trình của các nền xã hội loài người với cuộc đời của từng con người – nói về sự ra đời, trưởng thành, đỉnh cao, già nua và cuối cùng là cái chết của một xã hội. Tuy nhiên, phép ẩn dụ này lại sai lệch đối với nhiều nền xã hội cổ đại: chúng suy giảm nhanh chóng sau khi đạt đến đỉnh điểm về số lượng và quyền lực, và những sự sụp đổ nhanh chóng đó hẳn đã đến như một sự bất ngờ và cú sốc đối với công dân của chúng. Rõ ràng, quãng đường này cũng không phải là con đường mà tất cả các nền xã hội cổ đại đều theo một cách không thay đổi đến cùng: các xã hội khác nhau sụp đổ với mức độ khác nhau và theo những cách khác nhau, trong khi nhiều xã hội thì không sụp đổ hoàn toàn.
E. Today many people feel that environmental problems overshadow all the other threats to global civilisation. These environmental problems include the same eight that undermined past societies, plus four new ones: human-caused climate change, build up of toxic chemicals in the environment, energy shortages, and full human utilisation of the Earth’s photosynthetic capacity. But the seriousness of these current environmental problems is vigorously debated. Are the risks greatly exaggerated, or conversely are they underestimated? Will modem technology solve our problems, or is it creating new problems faster than it solves old ones? When we deplete one resource (eg wood, oil, or ocean fish), can we count on being able to substitute some new resource (eg plastics, wind and solar energy, or farmed fish)? Isn’t the rate of human population growth declining, such that we’re already on course for the world’s population to level off at some manageable number of people?
Ngày nay, nhiều người cảm thấy rằng các vấn đề môi trường che khuất tất cả các mối đe dọa khác đối với nền văn minh toàn cầu. Những vấn đề môi trường này bao gồm tám vấn đề đã làm suy yếu các nền xã hội trong quá khứ, cộng với bốn vấn đề mới: biến đổi khí hậu do con người gây ra, sự tích tụ các chất độc hại trong môi trường, tình trạng thiếu hụt năng lượng, và việc sử dụng tối đa khả năng quang hợp của Trái Đất bởi con người. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của những vấn đề môi trường hiện nay vẫn đang được tranh luận sôi nổi. Liệu những rủi ro này có bị phóng đại quá mức hay ngược lại là chúng bị đánh giá thấp? Công nghệ hiện đại sẽ giải quyết được các vấn đề của chúng ta, hay nó đang tạo ra những vấn đề mới nhanh hơn việc khắc phục những vấn đề cũ? Khi chúng ta cạn kiệt một nguồn tài nguyên (ví dụ: gỗ, dầu mỏ hoặc cá biển), liệu chúng ta có thể tin tưởng vào khả năng thay thế bằng một nguồn tài nguyên mới (ví dụ: nhựa, năng lượng gió và năng lượng mặt trời, hoặc cá nuôi)? Liệu tốc độ tăng trưởng dân số con người có đang giảm, đến mức chúng ta đã đi theo hướng để dân số thế giới ổn định ở một con số có thể quản lý được?
F. Questions like this illustrate why those famous collapses of past civilisations have taken on more meaning than just that of a romantic mystery. Perhaps there are some practical lessons that we could learn from all those past collapses. But there are also differences between the modem world and its problems, and those past societies and their problems. We shouldn’t be so naive as to think that study of the past will yield simple solutions, directly transferable to our societies today. We differ from past societies in some respects that put US at lower risk than them; some of those respects often mentioned include our powerful technology (ie its beneficial effects), globalisation, modem medicine, and greater knowledge of past societies and of distant modem societies. We also differ from past societies in some respects that put US at greater risk than them: again, our potent technology (ie its unintended destructive effects), globalisation (such that now a problem in one part of the world affects all the rest), the dependence of millions of US on modem medicine for our survival, and our much larger human population. Perhaps we can still learn from the past, but only if we think carefully about its lessons.
Những câu hỏi như thế này cho thấy tại sao những vụ sụp đổ nổi tiếng của các nền văn minh cổ đại lại mang ý nghĩa hơn cả một bí ẩn lãng mạn. Có lẽ chúng ta có thể rút ra một số bài học thiết thực từ những vụ sụp đổ đó. Tuy nhiên, cũng có những khác biệt giữa thế giới hiện đại và các vấn đề của nó, và giữa các nền xã hội cổ đại với các vấn đề của họ. Chúng ta không nên quá ngây thơ khi nghĩ rằng việc nghiên cứu quá khứ sẽ mang lại những giải pháp đơn giản, có thể áp dụng trực tiếp cho xã hội hiện nay. Chúng ta khác với các xã hội cổ đại ở một số khía cạnh khiến chúng ta có nguy cơ thấp hơn so với họ; những khía cạnh thường được nhắc đến bao gồm công nghệ mạnh mẽ của chúng ta (tức là những tác động có lợi của nó), toàn cầu hóa, y học hiện đại và sự hiểu biết sâu rộng hơn về các nền xã hội cổ đại cũng như các xã hội hiện đại xa xôi. Chúng ta cũng khác với các xã hội cổ đại ở một số khía cạnh khiến chúng ta có nguy cơ cao hơn so với họ: một lần nữa, đó là công nghệ mạnh mẽ của chúng ta (tức là những tác động phá hủy không lường trước được của nó), toàn cầu hóa (để bây giờ một vấn đề ở một phần của thế giới ảnh hưởng đến mọi nơi khác), sự phụ thuộc của hàng triệu người vào y học hiện đại để tồn tại, và dân số con người của chúng ta lớn hơn rất nhiều. Có lẽ chúng ta vẫn có thể học hỏi từ quá khứ, nhưng chỉ khi chúng ta suy nghĩ cẩn thận về những bài học đó.