America's Oldest Art?
Mở đầu Set within treacherously steep cliffs, and hidden away valleys of northeast Brazil, is some of Southeast America's most significant and spectacular rock-art. Most of the art so far discovered from the ongoing excavations comes from the archaeologically important National Park of the Serra da Capivara in the state of Piaui, and it is causing quite a controversy. The reason for the uproar? The art is being dated to around 25,000 BC or perhaps, according to some archaeologists, even 36,000 years ago. If correct, this is set to challenge the widely held view that America was first colonized from the north, via the Bering Straits from eastern Siberia at around 10,000 BC, only moving down into Central and South America in the millennia thereafter.
Ẩn mình giữa những vách núi hiểm trở và những thung lũng khuất nẻo ở vùng đông bắc Brazil là một số tác phẩm nghệ thuật trên đá quan trọng và ngoạn mục nhất của khu vực Đông Nam châu Mỹ. Phần lớn tác phẩm đã được phát hiện từ các cuộc khai quật đang diễn ra thuộc Vườn Quốc gia Serra da Capivara, bang Piaui, và điều này đang tạo nên tranh cãi không nhỏ. Nguyên nhân của sự ồn ào này? Các bức tranh đang được xác định niên đại khoảng 25.000 năm TCN, thậm chí, theo một số nhà khảo cổ học, có thể lên đến 36.000 năm TCN. Nếu đúng, điều này sẽ thách thức quan điểm phổ biến lâu nay cho rằng châu Mỹ lần đầu tiên có người đặt chân đến từ phương bắc, qua eo biển Bering từ miền đông Siberia vào khoảng 10.000 năm TCN, rồi mới dịch chuyển xuống Trung và Nam Mỹ trong các thiên niên kỷ sau đó.
Prior to the designation of 130,000 hectares as a National Park, the rock-art sites were difficult to get to, and often dangerous to enter. In ancient times, this inaccessibility must have heightened the importance of the sites, and indeed of the people who painted on the rocks. Wild animals and human figures dominate the art, and are incorporated into often-complex scenes involving hunting, supernatural beings, fighting and dancing. The artists depicted the animals that roamed the local ancient brushwood forest. The large mammals are usually painted in groups and tend to be shown in a running stance, as though trying to escape from hunting parties.
Trước khi 130.000 hecta nơi đây được công nhận là Vườn Quốc gia, các khu vực có tranh khắc trên đá rất khó tiếp cận và thường nguy hiểm khi vào. Trong thời cổ đại, sự khó tiếp cận này hẳn đã làm tăng thêm tầm quan trọng của những địa điểm ấy, và cũng như của chính những người đã vẽ nên các bức tranh trên đá. Động vật hoang dã và hình người là chủ đề chính, được thể hiện trong những cảnh phức tạp về săn bắn, các thực thể siêu nhiên, đánh nhau và nhảy múa. Các nghệ sĩ đã mô tả những loài động vật từng sinh sống tại khu rừng rậm cổ xưa. Các loài thú lớn thường được vẽ theo nhóm, trong tư thế chạy như thể đang cố trốn thoát khỏi các nhóm săn bắn.
Processions – lines of human and animal figures – also appear of great importance to these ancient artists. Might such lines represent family units or groups of warriors? On a number of panels, rows of stylized figures, some numbering up to 30 individual figures, were painted using the natural undulating contours of the rock surface, so evoking the contours of the surrounding landscape. Other interesting, but very rare, occurrences are scenes that show small human figures holding on to and dancing around a tree, possibly involved in some form of a ritual dance.
Các hàng hình người và động vật (processions) cũng dường như vô cùng quan trọng với các nghệ sĩ cổ đại này. Rất có thể những hình kẻ thẳng hàng này thể hiện các đơn vị gia đình hoặc nhóm chiến binh? Trên một số mảng đá, hàng chục nhân vật cách điệu (có chỗ tới 30 người) được vẽ theo đường lượn tự nhiên của bề mặt đá, gợi tả đường nét của phong cảnh xung quanh. Một số cảnh thú vị, tuy rất hiếm, cho thấy những hình người nhỏ bám lấy và nhảy múa quanh một gốc cây – có thể đang tham gia một nghi lễ nào đó.
Due to the favourable climatic conditions, the imagery on many panels is in a remarkable state of preservation. Despite this, however, there are serious conservation issues that affect their long-term survival. The chemical and mineral quantities of the rock on which the imagery is painted are fragile, and on several panels it is unstable. As well as the secretion of sodium carbonate on the rock surface, complete panel sections have, over the ancient and recent past, broken away from the main rock surface. These have then become buried and sealed into sometimes-ancient floor deposits. Perversely, this form of natural erosion and subsequent deposition has assisted archaeologists in dating several major rock-art sites.
Nhờ điều kiện khí hậu thuận lợi, nhiều bức tranh vẫn được bảo quản cực kỳ tốt. Tuy nhiên, tình trạng bảo tồn lâu dài của chúng vẫn gặp những vấn đề nghiêm trọng. Tỷ lệ hóa chất và khoáng chất trong đá – nơi các hình ảnh được vẽ – khá mong manh, dẫn tới hiện tượng không ổn định trên nhiều mảng. Bên cạnh đó, sự tiết ra natri cacbonat trên bề mặt đá và cả những mảng đá lớn đã tách rời, bị chôn vùi khỏi khối chính qua dòng chảy thời gian. Trớ trêu thay, chính dạng xói mòn tự nhiên và sự vùi lấp kế tiếp này lại giúp các nhà khảo cổ xác định niên đại cho một số địa điểm hội họa trên đá quan trọng.
Of course, dating the art is extremely difficult due to the non-existence of plant and animal remains that might be scientifically dated. However, there are a small number of sites in the Serra da Capivara that are giving up their secrets through good systematic excavation. Thus, at Toca do Roquismo da Pedra Furada, rock-art researcher Niede Guidon managed to obtain a number of dates. At different levels of excavation, she located fallen painted rock fragments, which she was able to date to at least 36,000 years ago. Along with the painted fragments, crude stone tools were found. Also discovered were a series of scientifically datable sites of fireplaces, or hearths, the earliest dated to 46,000 BC — arguably the oldest date for human habitation in America.
Tất nhiên, việc xác định niên đại các bức tranh này rất khó vì không còn dấu vết của động thực vật mà ta có thể sử dụng để định tuổi bằng phương pháp khoa học. Tuy nhiên, một số ít địa điểm trong khu vực Serra da Capivara đã “tiết lộ” bí mật nhờ quá trình khai quật bài bản. Ở Toca do Roquismo da Pedra Furada, nhà nghiên cứu tranh đá Niede Guidon đã thu được nhiều số liệu về niên đại. Bà phát hiện nhiều mảnh đá được vẽ rơi xuống ở các tầng khai quật khác nhau, và có thể định tuổi ít nhất là 36.000 năm TCN. Cùng với những mảnh đá vẽ ấy, người ta còn tìm thấy những công cụ đá thô sơ và các dấu vết bếp lửa (hearths) có thể xác định niên đại một cách khoa học. Bếp lửa sớm nhất có niên đại 46.000 năm TCN, có thể coi là bằng chứng sớm nhất về sự có mặt của con người ở châu Mỹ.
However, these conclusions are not without controversy. Critics, mainly from North America, have suggested that the hearths may in fact be a natural phenomenon, the result of seasonal brushwood fires. Several North American researchers have gone further and suggested that the rock art from this site dates from no earlier than about 3,730 years old, based on the results of limited radiocarbon dating.
Dù vậy, những kết luận này không hề “dễ nuốt” với tất cả. Nhiều nhà nghiên cứu, chủ yếu ở Bắc Mỹ, lập luận rằng dấu vết bếp lửa có thể do cháy rừng theo mùa chứ không phải hoạt động của con người. Một số người còn đi xa hơn, cho rằng tranh đá ở địa điểm này có niên đại không sớm hơn 3.730 năm, dựa trên một vài kết quả phóng xạ carbon hạn chế.
Adding further fuel to the general debate is the fact that the artists in the area of the National Park tended not to draw over old motifs (as often occurs with rock-art), which makes it hard to work out the relative chronology of the images or styles. However, the diversity of imagery and the narrative the paintings create from each of the many sites within the National Park suggests different artists were probably making their art at different times, and potentially using each site over many thousands of years.
Tranh cãi còn nóng hơn bởi việc các nghệ sĩ ở vùng này dường như không vẽ chồng lên các hình cũ (điều thường thấy ở tranh đá nơi khác), khiến giới nghiên cứu khó xác định trình tự thời gian giữa các hình hoặc phong cách vẽ. Tuy vậy, sự phong phú về hình họa và tính “kể chuyện” của các bức vẽ từ nhiều địa điểm trong Vườn Quốc gia này cho thấy nhiều thế hệ nghệ sĩ khác nhau có lẽ đã lui tới và sáng tác ở mỗi địa điểm trong hàng nghìn năm.
With fierce debates thus raging over the dating, where these artists originate from is also still very much open to speculation. The traditional view ignores the early dating evidence from the South American rock-art sites. In a revised scenario, some palaeo-anthropologists are now suggesting that modern humans may have migrated from Africa using the strong currents of the Atlantic Ocean some 63,000 years or more ago, while others suggest a more improbable colonization coming from the Pacific Ocean.
Trong khi tranh cãi về niên đại vẫn còn tiếp diễn, nguồn gốc của những nghệ sĩ này cũng chưa có câu trả lời chắc chắn. Quan điểm truyền thống “ngó lơ” các chứng cứ xác định niên đại sớm ở Nam Mỹ. Theo một kịch bản đã được điều chỉnh, một số nhà cổ nhân học cho rằng người hiện đại có thể đã di cư từ châu Phi dựa vào những dòng hải lưu mạnh của Đại Tây Dương chừng 63.000 năm trước hoặc hơn. Một số ý kiến khác thậm chí đề xuất hướng di cư bất ngờ hơn từ Thái Bình Dương.
Yet, while either hypothesis is plausible, there is still no supporting archaeological evidence between the South American coastline and the interior. Rather, it seems possible that there were a number of waves of human colonization of the Americas occurring possibly over a 60,000–100,000 year period, probably using the Bering Straits as a land bridge to cross into the Americas.
Dù giả thuyết nào nghe cũng có vẻ hợp lý, vẫn chưa có bằng chứng khảo cổ hỗ trợ trên lộ trình từ bờ biển Nam Mỹ vào sâu nội địa. Dường như có thể đã có nhiều đợt di cư đến châu Mỹ trong khoảng 60.000–100.000 năm, mà có lẽ chủ yếu đi qua eo biển Bering khi còn là hành lang đất liền.
Despite the compelling evidence from South America, it stands alone: the earliest secure human evidence yet found in the state of Oregon in North America only dates to 12,300 years BC. So this is a fierce debate that is likely to go on for many more years. However, the splendid rock art and its allied anthropology of northeast Brazil, described here, is playing a huge and significant role in the discussion.
Mặc dù các bằng chứng từ Nam Mỹ rất thuyết phục, nhưng vẫn “đơn độc”: dấu vết sớm nhất về con người được tìm thấy ở bang Oregon (Bắc Mỹ) mới chỉ niên đại 12.300 năm TCN. Vậy nên, cuộc tranh luận này còn lâu mới ngã ngũ. Tuy nhiên, chính những bức nghệ thuật trên đá lộng lẫy và khía cạnh nhân học liên quan ở vùng đông bắc Brazil, như mô tả ở đây, đang đóng vai trò to lớn trong cuộc thảo luận về lịch sử nhân loại nơi châu lục này.