A Wonder Plant — Bamboo
Mở đầu The wonder plant with an uncertain future: more than a billion people rely on bamboo for either their shelter or income, while many endangered species depend on it for their survival. Despite its apparent abundance, a new report says that species of bamboo may be under serious threat.
Cây kỳ diệu với tương lai bất định: hơn một tỷ người phụ thuộc vào tre để có chỗ ở hoặc thu nhập, trong khi nhiều loài nguy cấp dựa vào nó để tồn tại. Bất chấp vẻ dồi dào, một báo cáo mới cho biết các loài tre có thể đang bị đe dọa nghiêm trọng.
A. Every year, during the rainy season, the mountain gorillas of Central Africa migrate to the foothills and lower slopes of the Virunga Mountains to graze on bamboo. For the 650 or so that remain in the wild, it's a vital food source. Although there are at almost 150 types of plant, as well as various insects and other invertebrates, bamboo accounts for up to 90 percent of their diet at this time of year. Without it, says Ian Redmond, chairman of the Ape Alliance, their chances of survival would be reduced significantly. Gorillas aren't the only locals keen on bamboo. For the people who live close to the Virungas, it's a valuable and versatile raw material used for building houses and making household items such as mats and baskets. But in the past 100 years or so, resources have come under increasing pressure as populations have exploded and large areas of bamboo forest have been cleared to make way for farms and commercial plantations.
Mỗi năm, vào mùa mưa, khỉ đột núi ở Trung Phi di chuyển xuống chân và sườn thấp của dãy Virunga để gặm tre. Với khoảng 650 con còn lại trong tự nhiên, đây là nguồn thức ăn sống còn. Dù có gần 150 loài thực vật, cùng nhiều côn trùng và động vật không xương sống khác, nhưng vào thời điểm này tre chiếm tới 90% khẩu phần của chúng. Nếu không có tre, theo Ian Redmond – chủ tịch Ape Alliance – cơ hội sống sót của chúng sẽ giảm đáng kể. Không chỉ khỉ đột mới thích tre. Với người dân sống gần Virunga, tre là nguyên liệu thô quý và đa dụng để xây nhà và làm vật dụng như chiếu, giỏ. Nhưng khoảng 100 năm qua, nguồn tre chịu áp lực gia tăng khi dân số bùng nổ và những khu rừng tre rộng lớn bị chặt phá nhường chỗ cho nông trại và đồn điền thương mại.
B. Sadly, this isn't an isolated story. All over the world, the ranges of many bamboo species appear to be shrinking, endangering the people and animals that depend upon them. But despite bamboo's importance, we know surprisingly little about it. A recent report published by the UN Environment Programme (UNEP) and the International Network for Bamboo and Rattan (INBAR) has revealed just how profound is our ignorance of global bamboo resources, particularly in relation to conservation. There are almost 1,600 recognized species of bamboo, but the report concentrated on the 1,200 or so woody varieties distinguished by the strong stems, or culms, that most people associate with this versatile plant. Of these, only 38 'priority species' identified for their commercial value have been the subject of any real scientific research, and this has focused mostly on matters relating to their viability as a commodity. This problem isn't confined to bamboo. Compared to the work carried out on animals, the science of assessing the conservation status of plants is still in its infancy. "People have only started looking hard at this during the past 10-15 years, and only now are they getting a handle on how to go about it systematically," says Dr. Valerie Kapos, one of the report's authors and a senior adviser in forest ecology and conservation to the UNEP.
Đáng buồn, đây không phải câu chuyện đơn lẻ. Trên khắp thế giới, phạm vi của nhiều loài tre dường như đang thu hẹp, đe doạ con người và động vật phụ thuộc vào chúng. Tuy tre rất quan trọng, chúng ta lại biết rất ít về nó. Báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Mạng lưới Tre & Mây Quốc tế (INBAR) đã cho thấy mức độ thiếu hiểu biết sâu sắc về nguồn tài nguyên tre toàn cầu, đặc biệt liên quan đến bảo tồn. Có gần 1.600 loài tre được công nhận, nhưng báo cáo tập trung vào khoảng 1.200 loài tre thân gỗ – có các thân chắc (culm) – mà đa số người nghĩ tới khi nói về loài cây đa dụng này. Trong số đó, chỉ 38 “loài ưu tiên” có giá trị thương mại mới được nghiên cứu khoa học thực sự, và chủ yếu xoay quanh tính khả thi như một hàng hóa. Vấn đề này không chỉ có ở tre. So với nghiên cứu về động vật, khoa học đánh giá tình trạng bảo tồn thực vật vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. “Mới chỉ 10–15 năm qua người ta mới nhìn kỹ vấn đề này, và chỉ bây giờ họ mới biết làm một cách có hệ thống,” tiến sĩ Valerie Kapos – đồng tác giả báo cáo, cố vấn cao cấp về sinh thái và bảo tồn rừng của UNEP – cho biết.
C. Bamboo is a type of grass. It comes in a wide variety of forms, ranging in height from 30 centimeters to more than 40 meters. It is also the world's fastest-growing woody plant; some species can grow more than a meter in a day. Bamboo's ecological role extends beyond providing food and habitat for animals. Bamboo tends to grow in stands made up of groups of individual plants that grow from root systems known as rhizomes. Its extensive rhizome systems, which tie in the top layers of the soil, are crucial in preventing soil erosion. And there is growing evidence that bamboo plays an important part in determining forest structure and dynamics. "Bamboo's pattern of mass flowering and mass death leaves behind large areas of dry biomass that attract wildfire," says Kapos. "When these burn, they create patches of open ground within the forest far bigger than would be left by a fallen tree." Patchiness helps to preserve diversity because certain plant species do better during the early stages of regeneration when there are gaps in the canopy.
Tre thuộc họ cỏ. Nó có nhiều dạng, cao từ 30 cm tới hơn 40 m. Đây cũng là cây thân gỗ phát triển nhanh nhất thế giới; vài loài có thể mọc hơn một mét mỗi ngày. Vai trò sinh thái của tre không chỉ là cung cấp thức ăn và nơi ở cho động vật. Tre thường mọc thành bụi gồm các cá thể phát triển từ hệ rễ thân ngầm gọi là thân rễ (rhizome). Hệ thân rễ rộng lớn này gắn kết các lớp đất mặt, đóng vai trò then chốt trong việc ngăn xói mòn đất. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy tre giữ vai trò quan trọng trong việc định hình cấu trúc và động thái rừng. “Chu kỳ nở hoa hàng loạt rồi chết hàng loạt của tre để lại lượng sinh khối khô lớn thu hút cháy rừng,” Kapos nói. “Khi cháy, chúng tạo ra những mảng đất trống trong rừng lớn hơn nhiều so với một cây đổ.” Sự “loang lổ” này giúp bảo tồn đa dạng, vì một số loài thực vật phát triển tốt ở giai đoạn tái sinh sớm khi có những khoảng trống trong tán.
D. However, bamboo's most immediate significance lies in its economic value. Modern processing techniques mean that it can be used in a variety of ways, for example, as flooring and laminates. One of the fastest growing bamboo products is paper — 25 percent of paper produced in India is made from bamboo fiber, and in Brazil, 100,000 hectares of bamboo are grown for its production. Of course, bamboo's main function has always been in domestic applications, and as a locally traded commodity it's worth about $4.5 billion annually. Because of its versatility, flexibility and strength (its tensile strength compares to that of some steel), it has traditionally been used in construction. Today, more than one billion people worldwide live in bamboo houses. Bamboo is often the only readily available raw material for people in many developing countries, says Chris Stapleton, a research associate at the Royal Botanic Gardens. "Bamboo can be harvested from forest areas or grown quickly elsewhere, and then converted simply without expensive machinery or facilities," he says. "In this way, it contributes substantially to poverty alleviation and wealth creation."
Tuy nhiên, ý nghĩa trước mắt lớn nhất của tre nằm ở giá trị kinh tế. Kỹ thuật chế biến hiện đại cho phép dùng tre theo nhiều cách như làm sàn, ván ép. Một trong các sản phẩm từ tre có tốc độ tăng trưởng nhanh là giấy – 25% giấy sản xuất ở Ấn Độ làm từ sợi tre, và ở Brazil có 100.000 ha tre được trồng cho mục đích này. Dĩ nhiên, công dụng chính của tre luôn là trong sinh hoạt, và như một hàng hóa địa phương, giá trị của nó khoảng 4,5 tỉ đô mỗi năm. Nhờ tính đa dụng, linh hoạt và bền (độ bền kéo tương đương một số loại thép), tre truyền thống được dùng trong xây dựng. Ngày nay, hơn một tỉ người trên thế giới sống trong nhà tre. Theo Chris Stapleton – cộng sự nghiên cứu tại Vườn Thực vật Hoàng gia – tre thường là nguyên liệu duy nhất sẵn có cho người dân ở nhiều nước đang phát triển. “Tre có thể khai thác từ rừng hoặc trồng nhanh ở nơi khác, rồi chế biến đơn giản không cần máy móc hay cơ sở đắt đỏ,” ông nói. “Nhờ đó, tre góp phần đáng kể vào xoá đói giảm nghèo và tạo của cải.”
E. Given bamboo's value in economic and ecological terms, the picture painted by the UNEP report is all the more worrying. But keen horticulturists will spot an apparent contradiction here. Those who've followed the recent vogue for cultivating exotic species in their gardens will point out that if it isn't kept in check, bamboo can cause real problems. "In a lot of places, the people who live with bamboo don't perceive it as being endangered in any way," says Kapos. "In fact, a lot of bamboo species are actually very invasive if they've been introduced." So why are so many species endangered? There are two separate issues here, says Ray Townsend, vice president of the British Bamboo Society and arboretum manager at the Royal Botanic Gardens. "Some plants are threatened because they can't survive in the habitat — they aren't strong enough or there aren't enough of them, perhaps. But bamboo can take care of itself — it is strong enough to survive if left alone. What is under threat is its habitat." It is the physical disturbance that is the threat to bamboo, says Kapos. "When forest goes, it is converted into something else: there isn't anywhere for forest plants such as bamboo to grow if you create a cattle pasture."
Với giá trị kinh tế và sinh thái như vậy, bức tranh do báo cáo UNEP vẽ ra càng đáng lo. Nhưng người làm vườn tinh ý sẽ nhận thấy một mâu thuẫn: những ai chạy theo trào lưu trồng cây ngoại lai trong vườn sẽ chỉ ra rằng nếu không kiểm soát, tre có thể gây rắc rối. “Ở nhiều nơi, người sống cùng tre không coi nó là loài bị đe doạ,” Kapos nói. “Thực tế, nhiều loài tre rất xâm lấn nếu được du nhập.” Vậy vì sao nhiều loài vẫn nguy cấp? Có hai vấn đề tách biệt, theo Ray Townsend – phó chủ tịch Hội Tre Anh và quản lý vườn cây gỗ tại Vườn Thực vật Hoàng gia: “Một số cây bị đe doạ vì không sống nổi trong môi trường – chúng không đủ mạnh hoặc số lượng quá ít. Nhưng tre thì tự xoay xở được – đủ mạnh để tồn tại nếu để yên. Cái bị đe doạ là sinh cảnh của nó.” Kapos bổ sung: mối đe doạ là sự xáo trộn vật lý. “Khi rừng mất đi, nó bị chuyển thành thứ khác: sẽ không còn chỗ cho cây rừng như tre mọc nếu bạn biến nơi đó thành bãi chăn thả.”
F. Around the world, bamboo species are routinely protected as part of forest eco-systems in national parks and reserves, but there is next to nothing that protects bamboo in the wild for its own sake. However, some small steps are being taken to address this situation. The UNEP-INBAR report will help conservationists to establish effective measures aimed at protecting valuable wild bamboo species. Townsend, too, sees the UNEP report as an important step forward in promoting the cause of bamboo conservation. "Until now, bamboo has been perceived as a second-class plant. When you talk about places such as the Amazon, everyone always thinks about the hardwoods. Of course these are significant, but there is a tendency to overlook the plants they are associated with, which are often bamboo species. In many ways, it is the most important plant known to man. I can't think of another plant that is used so much and is so commercially important in so many countries." He believes that the most important first step is to get scientists into the field. "We need to go out there, look at these plants and see how they survive and then use that information to conserve them for the future."
Trên thế giới, các loài tre thường chỉ được bảo vệ như một phần của hệ sinh thái rừng trong vườn quốc gia và khu bảo tồn; hầu như không có gì bảo vệ tre ngoài tự nhiên vì chính bản thân nó. Tuy nhiên, đang có những bước nhỏ nhằm khắc phục tình trạng này. Báo cáo UNEP–INBAR sẽ giúp các nhà bảo tồn đề ra các biện pháp hiệu quả để bảo vệ những loài tre dại quý giá. Townsend cũng xem báo cáo là bước tiến quan trọng để thúc đẩy sự nghiệp bảo tồn tre: “Đến nay, tre bị xem là loài hạng hai. Nhắc đến nơi như Amazon, ai cũng nghĩ tới gỗ cứng. Chúng dĩ nhiên quan trọng, nhưng người ta thường bỏ qua các loài đi kèm, vốn thường là tre. Nhiều mặt, tre là loài cây quan trọng nhất đối với con người. Tôi không nghĩ ra loài nào được sử dụng nhiều và có ý nghĩa thương mại ở nhiều quốc gia như thế.” Ông tin bước đầu tiên quan trọng nhất là đưa các nhà khoa học ra thực địa: “Chúng ta cần đến nơi, quan sát những cây này sống ra sao rồi dùng thông tin đó để bảo tồn cho tương lai.”