When the Tulip Bubble Burst
Mở đầu Tulips are spring-blooming perennials that grow from bulbs. Depending on the species, tulip plants can grow as short as 4 inches (10 cm) or as high as 28 inches (71 cm). The tulip's large flowers usually bloom on scapes or sub-scapose stems that lack bracts. Most tulips produce only one flower per stem, but a few species bear multiple flowers on their scapes (e.g. Tulipa turkestanica). The showy, generally cup or star-shaped tulip flower has three petals and three sepals, which are often termed tepals because they are nearly identical. These six tepals are often marked on the interior surface near the bases with darker colorings. Tulip flowers come in a wide variety of colors, except pure blue (several tulips with "blue" in the name have a faint violet hue).
Tulip là loài cây lâu năm nở vào mùa xuân, mọc từ củ. Tuỳ loài, cây có thể cao 10–71 cm. Hoa lớn thường mọc trên cuống trần, không có lá bắc; đa số mỗi cuống chỉ một bông, một số loài như Tulipa turkestanica có nhiều bông. Hoa sặc sỡ hình chén hay hình sao, gồm ba cánh và ba lá đài — thường gần như giống nhau nên gọi chung là tepal. Sáu tepal này hay có mảng màu đậm gần gốc mặt trong. Tulip có nhiều màu, trừ xanh dương thuần (những giống tên "blue" thực chất tím nhẹ).
A. Long before anyone ever heard of Qualcomm, CMGI, Cisco Systems, or the other high-tech stocks that have soared during the current bull market, there was Semper Augustus. Both more prosaic and more sublime than any stock or bond, it was a tulip of extraordinary beauty, its midnight-blue petals topped by a band of pure white and accented with crimson flares. To denizens of 17th century Holland, little was as desirable.
Từ rất lâu trước khi người ta nghe tới Qualcomm, CMGI, Cisco Systems hay các cổ phiếu công nghệ khác bay cao trong thị trường giá lên, đã có Semper Augustus. Vừa bình dị vừa tuyệt mỹ hơn mọi cổ phiếu hay trái phiếu, đó là một bông tulip cực kỳ đẹp: cánh xanh đen, bên trên là dải trắng tinh, điểm những tia đỏ thẫm. Với cư dân Hà Lan thế kỷ 17, hiếm có gì đáng khao khát hơn.
B. Around 1624, the Amsterdam man who owned the only dozen specimens was offered 3,000 guilders for one bulb. While there's no accurate way to render that in today's greenbacks, the sum was roughly equal to the annual income of a wealthy merchant. (A few years later, Rembrandt received about half that amount for painting The Night Watch.) Yet the bulb's owner, whose name is now lost to history, nixed the offer.
Khoảng năm 1624, một người Amsterdam sở hữu đúng một tá củ đã được trả 3.000 guilder cho một củ. Dù khó quy đổi chính xác ngày nay, con số xấp xỉ thu nhập hằng năm của một thương nhân giàu có. (Vài năm sau, Rembrandt chỉ nhận khoảng một nửa số đó cho bức Tuần tra đêm.) Thế nhưng chủ nhân — nay đã vô danh — đã bác bỏ lời đề nghị.
C. Who was crazier, the tulip lover who refused to sell for a small fortune or the one who was willing to splurge. That's a question that springs to mind after reading Tulip mania: The Story of the World's Most Coveted Flower and the Extraordinary Passions It Aroused by British journalist Mike Dash. In recent years, as investors have intentionally forgotten everything they learned in Investing 101 in order to load up on unproved, unprofitable dot-com issues, tulip mania has been invoked frequently. In this concise, artfully written account, Dash tells the real history behind the buzzword and in doing so, offers a cautionary tale for our times.
Ai điên hơn: kẻ yêu hoa từ chối bán với một gia tài nhỏ, hay kẻ sẵn sàng vung tay? Câu hỏi này hiện lên khi đọc Tulip Mania: The Story of the World's Most Coveted Flower and the Extraordinary Passions It Aroused của nhà báo Anh Mike Dash. Vài năm gần đây, khi nhà đầu tư cố tình quên mọi điều học trong "Đầu tư 101" để ôm cổ phiếu dot-com chưa chứng minh, chưa sinh lời, người ta thường nhắc đến "tulip mania". Bài tường thuật ngắn gọn, khéo léo này kể lịch sử thật đằng sau khẩu hiệu và qua đó gửi một lời cảnh tỉnh cho thời đại chúng ta.
D. The Dutch were not the first to go gaga over the tulip. Long before the first tulip bloomed in Europe-in Bavaria, it turns out, in 1559-the flower had enchanted the Persians and bewitched the rulers of the Ottoman Empire. It was in Holland, however, that the passion for tulips found its most fertile ground, for reasons that had little to do with horticulture.
Người Hà Lan không phải những kẻ đầu tiên phát cuồng vì tulip. Lâu trước khi bông tulip đầu tiên nở ở châu Âu — hoá ra là tại Bavaria, năm 1559 — loài hoa này đã làm say mê người Ba Tư và mê hoặc các bậc quân vương Ottoman. Tuy nhiên, ở Hà Lan niềm say mê tulip mới gặp mảnh đất màu mỡ nhất, vì những lý do ít liên quan tới làm vườn.
E. Holland in the early 17th century was embarking on its Golden Age. Resources that had just a few years earlier gone toward fighting for independence from Spain now flowed into commerce. Amsterdam merchants were at the center of the lucrative East Indies trade, where a single voyage could yield profits of 400%. They displayed their success by erecting grand estates surrounded by flower gardens. The Dutch population seemed torn by two contradictory impulses: a horror of living beyond one's means and the love of a long shot.
Đầu thế kỷ 17, Hà Lan bước vào Thời kỳ Hoàng kim. Những nguồn lực vài năm trước còn dồn cho chiến đấu giành độc lập khỏi Tây Ban Nha nay đổ vào thương mại. Thương nhân Amsterdam đứng giữa dòng thương mại Đông Ấn sinh lời, nơi một chuyến hải trình có thể cho lợi nhuận 400%. Họ phô trương thành công bằng các dinh thự tráng lệ bao quanh vườn hoa. Người Hà Lan dường như bị giằng xé giữa hai xung năng: sợ sống vượt quá khả năng và tình yêu với những cuộc đặt cược mạo hiểm.
F. Enter the tulip. "It is impossible to comprehend the tulip mania without understanding just how different tulips were from every other flower known to horticulturists in the 17th century," says Dash. "The colors they exhibited were more intense and more concentrated than those of ordinary plants." Despite the outlandish prices commanded by rare bulbs, ordinary tulips were sold by the pound. Around 1630, however, a new type of tulip fancier appeared, lured by tales of fat profits. These "florists," or professional tulip traders, sought out flower lovers and speculators alike. But if the supply of tulip buyers grew quickly, the supply of bulbs did not. The tulip was a conspirator in the supply squeeze: It takes seven years to grow one from seed. And while bulbs can produce two or three clones, or "offsets," annually, the mother bulb only lasts a few years.
Và tulip xuất hiện. "Không thể hiểu cơn sốt tulip nếu không thấy tulip khác các loài hoa khác ở TK17 đến mức nào," Dash nói. "Màu sắc của chúng đậm và tập trung hơn cây thường." Dù củ hiếm có giá lố bịch, tulip thường được bán theo cân. Khoảng 1630, một kiểu người chơi tulip mới xuất hiện, bị những câu chuyện lợi nhuận béo bở lôi cuốn. Những "florists", tức nhà buôn tulip chuyên nghiệp, đi săn người yêu hoa và cả nhà đầu cơ. Nhưng nguồn cung người mua tăng nhanh, nguồn cung củ thì không. Tulip "đồng loã" trong cú thắt nguồn cung: trồng từ hạt phải mất bảy năm; củ có thể đẻ 2–3 nhánh mỗi năm, song "củ mẹ" chỉ sống vài năm.
G. Bulb prices rose steadily throughout the 1630s, as ever more speculators into the market. Weavers and farmers mortgaged whatever they could to raise cash to begin trading. In 1633, a farmhouse in Hoorn changed hands for three rare bulbs. By 1636 any tulip-even bulbs recently considered garbage-could be sold off, often for hundreds of guilders. A futures market for bulbs existed, and tulip traders could be found conducting their business in hundreds of Dutch taverns. Tulip mania reached its peak during the winter of 1636-37, when some bulbs were changing hands ten times in a day. The zenith came early that winter, at an auction to benefit seven orphans whose only asset was 70 fine tulips left by then father. One, a rare Violetten Admirael van Enkhuizen bulb that was about to split in two, sold for 5,200 guilders, the all-time record. All told, the flowers brought in nearly 53,000 guilders.
Giá củ tăng đều suốt thập niên 1630 khi ngày càng nhiều nhà đầu cơ tham gia. Thợ dệt và nông dân thế chấp mọi thứ để có tiền giao dịch. Năm 1633, một nông trại ở Hoorn đổi chủ chỉ vì ba củ hiếm. Đến 1636, bất kỳ củ tulip nào — kể cả loại vừa bị xem là rác — cũng có thể bán, thường hàng trăm guilder. Đã tồn tại thị trường kỳ hạn cho củ, và dân buôn tulip giao dịch ở hàng trăm quán rượu. Cơn sốt đạt đỉnh mùa đông 1636–37 khi có củ đổi chủ mười lần trong một ngày. Đỉnh điểm đến sớm mùa đông ấy, tại phiên đấu giá gây quỹ cho bảy trẻ mồ côi mà tài sản duy nhất là 70 bông tulip đẹp cha để lại. Một củ hiếm Violetten Admirael van Enkhuizen sắp tách đôi bán được 5.200 guilder — kỷ lục mọi thời. Tổng cộng hoa thu về gần 53.000 guilder.
H. Soon after, the tulip market crashed utterly, spectacularly. It began in Haarlem, at a routine bulb auction when, for the first time, the greater fool refused to show up and pay. Within days, the panic had spread across the country. Despite the efforts of traders to prop up demand, the market for tulips evaporated. Flowers that had commanded 5,000 guilders a few weeks before now fetched one-hundredth that amount. Tulip mania is not without flaws. Dash dwells too long on the tulip's migration from Asia to Holland. But he does a service with this illuminating, accessible account of incredible financial folly.
Không lâu sau, thị trường tulip sụp đổ hoàn toàn, ngoạn mục. Nó bắt đầu ở Haarlem, tại một phiên đấu giá thường lệ khi lần đầu tiên "kẻ ngốc hơn" không thèm xuất hiện để trả tiền. Chỉ vài ngày, hoảng loạn lan khắp nước. Dù thương nhân cố gắng chống đỡ cầu, thị trường tulip bốc hơi. Những bông hoa vài tuần trước còn 5.000 guilder nay chỉ còn một phần trăm. Cuốn sách của Dash cũng có vài điểm yếu: ông dành quá nhiều trang cho hành trình của tulip từ châu Á sang Hà Lan. Nhưng ông đã làm điều hữu ích với một bản tường thuật sáng rõ, dễ tiếp cận về sự dại dột tài chính khó tin.
I. Tulip mania differed in one crucial aspect from the dot-com craze that grips our attention today: Even at its height, the Amsterdam Stock Exchange, well-established in 1630, wouldn't touch tulips. "The speculation in tulip bulbs always existed at the margins of Dutch economic life," Dash writes. After the market crashed, a compromise was brokered that let most traders settle then debts for a fraction of then liability. The overall fallout on the Dutch economy was negligible. Will we say the same when Wall Street's current obsession finally runs its course?
Cơn sốt tulip khác thời dot-com ở một điểm then chốt: ngay cả khi lên đỉnh, Sở giao dịch Amsterdam — đã được lập vững vào năm 1630 — vẫn "không đụng tới tulip". "Việc đầu cơ củ tulip luôn tồn tại ở rìa đời sống kinh tế Hà Lan," Dash viết. Sau cú sụp, một thoả hiệp được dàn xếp cho phép phần lớn thương nhân thanh toán nợ chỉ bằng một phần nhỏ nghĩa vụ. Tác động chung lên kinh tế Hà Lan là không đáng kể. Liệu ta có thể nói điều tương tự khi cơn ám ảnh hiện tại ở Phố Wall kết thúc?