Visions of Mars
A. Mars has long exerted a pull on the human imagination. The erratically moving red star in the sky was seen as sinister or violent by the ancients: The Greeks identified it with Ares, the god of war; the Babylonians named it after Nergal, god of the underworld. To the ancient Chinese, it was Ying-huo, the fire planet. Even after Copernicus proposed, in 1543, that the sun and not the Earth was the center of the local cosmos, the eccentricity of Mars’s celestial motions continued as a puzzle until, in 1609, Johannes Kepler planetary orbits as ellipses, with the sun at one focus.
Sao Hỏa từ lâu đã cuốn hút trí tưởng tượng của con người. Ngôi sao đỏ chuyển động thất thường trên bầu trời bị người xưa coi là điềm dữ hay bạo lực: người Hy Lạp đồng nhất nó với Ares, vị thần chiến tranh; người Babylon đặt tên theo Nergal, thần âm phủ. Với người Trung Hoa cổ đại, đó là Ứng Hỏa, hành tinh lửa. Ngay cả sau khi Cô-péc-níc vào năm 1543 đề xuất rằng Mặt Trời chứ không phải Trái Đất là trung tâm vũ trụ cục bộ, độ lệch tâm trong chuyển động thiên thể của Sao Hỏa vẫn là một câu đố cho đến khi, năm 1609, Giô-ha-nơ Kép-lơ [mô tả] quỹ đạo hành tinh là các hình elip, với Mặt Trời ở một tiêu điểm.
B. In that same year Galileo first observed Mars through a telescope. By the mid17th century, telescopes had improved enough to make visible the seasonally growing and shrinking polar ice caps on Mars, and features such as Syrtis Major, a dark patch thought to be a shallow sea. The Italian astronomer Giovanni Cassini was able to observe certain features accurately enough to calculate the planet’s rotation. The Martian day, he concluded, was forty minutes longer than our twenty-four hours; he was only three minutes off. While Venus, a closer and larger planetary neighbor, presented an impenetrable cloud cover, Mars showed a surface enough like Earth’s to invite speculation about its habitation by life-forms.
Cũng trong năm đó, Ga-li-lê lần đầu quan sát Sao Hỏa qua kính viễn vọng. Đến giữa thế kỷ 17, kính viễn vọng đã đủ cải tiến để nhìn thấy các mũ băng cực trên Sao Hỏa lớn lên rồi nhỏ lại theo mùa, và các đặc trưng như Syrtis Major, một mảng tối được cho là biển nông. Nhà thiên văn người Ý Gio-van-ni Ca-xi-ni đã quan sát đủ chính xác một số đặc điểm để tính tốc độ tự quay của hành tinh. Ông kết luận ngày Sao Hỏa dài hơn hai mươi bốn giờ của chúng ta bốn mươi phút; ông chỉ sai có ba phút. Trong khi Kim Tinh—người láng giềng gần và lớn hơn—hiện ra với màn mây bất khả xâm nhập, thì Sao Hỏa bộc lộ một bề mặt đủ giống Trái Đất để khơi gợi suy đoán về khả năng có sự sống cư trú.
C. Increasingly refined telescopes, challenged by the blurring effect of our own planet’s thick and dynamic atmosphere, made possible ever more detailed maps of Mars, specifying seas and even marshes where seasonal variations in presumed vegetation came and went with the fluctuating ice caps. One of the keenest eyed cartographers of the planet was Giovanni Schiaparelli, who employed the Italian word canali for perceived linear connections between presumed bodies of water. The word could have been translated as “channels,” but “canals” caught the imagination of the public and in particular that of Percival Lowell, a rich Boston Brahmin who in 1893 took up the cause of the canals as artifacts of a Martian civilization. As an astronomer, Lowell was an amateur and an enthusiast but not a crank. He built his own observatory on a mesa near Flagstaff, Arizona, more than 7,000 feet high and, in his own words, “far from the smoke of men”; his drawings of Mars were regarded as superior to Schiaparelli’s even by astronomers hostile to the Bostonian’s theories. Lowell proposed that Mars was a dying planet whose highly intelligent inhabitants were combating the increasing desiccation of their globe with a system of irrigation canals that distributed and conserved the dwindling water stored in the polar caps.
Những kính viễn vọng ngày càng tinh xảo—dù bị thách thức bởi hiệu ứng nhoè do khí quyển dày và năng động của chính Trái Đất—đã cho phép vẽ các bản đồ chi tiết hơn về Sao Hỏa, chỉ định các “biển” và thậm chí cả “đầm lầy”, nơi những biến thiên theo mùa của thảm thực vật giả định đến rồi đi cùng các mũ băng. Một trong những người vẽ bản đồ tinh mắt nhất là Gio-van-ni Schiaparelli, người dùng từ Ý canali cho các kết nối thẳng giữa những khối nước được cho là tồn tại. Từ này có thể dịch là “kênh rạch tự nhiên” (channels), nhưng bản dịch “canals” (kênh đào) đã châm ngòi trí tưởng tượng công chúng, đặc biệt là của Percival Lowell—một quý tộc Boston giàu có—người năm 1893 đứng ra cổ vũ cho giả thuyết “kênh đào” như những tạo phẩm của một nền văn minh Sao Hỏa. Với tư cách nhà thiên văn, Lowell là người nghiệp dư và nhiệt huyết nhưng không phải kẻ quái đản. Ông xây đài quan sát của riêng mình trên một đỉnh mesa gần Flagstaff, Arizona, cao hơn 7.000 feet và, theo lời ông, “xa khỏi khói bụi của loài người”; các bản vẽ Sao Hỏa của ông được coi là vượt trội hơn của Schiaparelli ngay cả bởi những nhà thiên văn vốn phản đối các thuyết của người Boston này. Lowell đề xuất rằng Sao Hỏa là hành tinh đang chết dần, nơi những cư dân cực kỳ thông minh đang chống chọi tình trạng khô hạn gia tăng của thế giới họ bằng một hệ thống kênh tưới tiêu phân phối và tích trữ lượng nước ngày một cạn dần ở các mũ băng cực.
D. This vision, along with Lowell’s stern Darwinism, was dramatized by H. G. Wells in one of science fiction’s classics, The War of the Worlds (1898). The Earth-invading Martians, though hideous to behold and merciless in action, are allowed a dollop of dispassionate human sympathy. Employing advanced instruments and intelligences honed by “the immediate pressure of necessity,” they enviously gaze across space at “our own warmer planet, green with vegetation and grey with water, with a cloudy atmosphere eloquent of fertility, with glimpses through its drifting cloud wisps of broad stretches of populous country and narrow, navy-crowded seas.”
Viễn cảnh này, cùng với chủ nghĩa Darwin nghiêm khắc của Lowell, đã được H. G. Wells kịch tính hóa trong một kiệt tác khoa học viễn tưởng, Cuộc chiến các thế giới (1898). Những người Sao Hỏa xâm lược Trái Đất, tuy gớm ghiếc và tàn nhẫn, vẫn được tác giả dành chút cảm thông lạnh lùng của con người. Sử dụng các công cụ tối tân và trí tuệ được mài dũa bởi “áp lực tức thời của nhu cầu”, họ nhìn thèm thuồng qua không gian về “chính hành tinh ấm áp của chúng ta, xanh màu thảm thực vật và xám của nước, với bầu khí quyển nhiều mây biểu đạt sự màu mỡ, cùng những thoáng nhìn xuyên qua các vệt mây trôi của những dải đất đông dân và những vùng biển hẹp đầy tàu thuyền.”
E. In the coming half century of Martian fancy, our neighboring planet served as a shadowy twin onto which earthly concerns, anxieties, and debates were projected. Such burning contemporary issues as colonialism, collectivism, and industrial depletion of natural resources found ample room for exposition in various Martian Utopias. A minor vein of science fiction showed Mars as the site, more or less, of a Christian afterlife; C. S. Lewis’s Out of the Silent Planet (1938) invented an unfallen world, Malacandra. Edgar Rice Burroughs’s wildly popular series of Martian romances presented the dying planet as a rugged, racially diverse frontier where, in the words of its Earthling superhero John Carter, life is “a hard and pitiless struggle for existence.” Following Burroughs, pulp science fiction, brushing aside possible anatomical differences, frequently mated Earthlings and Martians, the Martian usually the maiden in the match, and the male a virile Aryan aggressor from our own tough planet. The etiolated, brown-skinned, yellow-eyed Martians of Ray Bradbury’s poetic and despairing The Martian Chronicles (1950) vanish under the coarse despoilment that human invasion has brought.
Trong nửa thế kỷ sắp đến của những mộng tưởng về Sao Hỏa, hành tinh láng giềng trở thành người song trùng mờ ảo để người Trái Đất chiếu rọi các mối bận tâm, lo âu và tranh luận. Các vấn đề thời sự nóng như chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa tập thể, hay sự cạn kiệt tài nguyên do công nghiệp đều tìm được chỗ phô bày trong nhiều Utopia đặt bối cảnh Sao Hỏa. Một mạch nhỏ của khoa học viễn tưởng xem Sao Hỏa như gần giống cõi sau của Kitô giáo; tác phẩm Out of the Silent Planet (1938) của C. S. Lewis dựng nên một thế giới chưa sa ngã, Malacandra. Loạt tiểu thuyết lãng mạn về Sao Hỏa rất ăn khách của Edgar Rice Burroughs lại mô tả hành tinh đang hấp hối như một miền biên cương gồ ghề và đa sắc tộc, nơi—theo lời người hùng Trái Đất John Carter—đời sống là “một cuộc vật lộn khắc nghiệt và không chút khoan dung để tồn tại.” Theo sau Burroughs, dòng pulp đôi khi bỏ qua khác biệt giải phẫu, thường xuyên “ghép đôi” người Trái Đất và người Sao Hỏa—thường cô dâu là người Sao Hỏa và chú rể là kẻ chinh phục Aryan cường tráng từ hành tinh rắn rỏi của chúng ta. Những người Sao Hỏa gầy guộc, da nâu, mắt vàng trong Biên niên sử Sao Hỏa (1950) đầy chất thơ và u sầu của Ray Bradbury rồi cũng tan biến dưới sự tàn phá thô bạo do con người mang tới.
F. But all the fanciful Martian megafauna—Wells’s leathery amalgams of tentacles and hugely evolved heads; American journalist Garrett Serviss’s 15-foot-tall quasi red men; Burroughs’s 10-foot, 4-armed, olive-skinned Tharks; Lewis’s beaver-like hrossa and technically skilled pflfltriggi; and the “polar bear-sized creatures” that Carl Sagan imagined to be possibly roaming the brutally cold Martian surface—were swept into oblivion by the flyby photographs taken by Mariner 4 on July 14, 1965, from 6,000 miles away. The portion of Mars caught on an early digital camera showed no canals, no cities, no water, and no erosion or weathering. Mars more resembled the moon than the Earth. The pristine craters suggested that surface conditions had not changed in more than three billion years. The dying planet had been long dead.
Nhưng toàn bộ “đại thú” Sao Hỏa do trí tưởng tượng dệt nên—những thực thể da thuộc với xúc tu và cái đầu tiến hóa khổng lồ của Wells; những “người đỏ” cao 15 foot của nhà báo Mỹ Garrett Serviss; các Thark cao 10 foot, bốn tay, da ô-liu của Burroughs; loài hrossa giống hải ly và pflfltriggi khéo tay của Lewis; cùng các “sinh vật to bằng gấu bắc cực” mà Carl Sagan tưởng có thể lang thang trên bề mặt lạnh buốt—đã bị quét sạch bởi những bức ảnh bay lướt qua do Mariner 4 chụp ngày 14/7/1965 từ khoảng cách 6.000 dặm. Phần bề mặt Sao Hỏa lọt vào ống kính máy ảnh số sơ khai cho thấy không có kênh đào, không thành phố, không nước, và cũng chẳng có xói mòn hay phong hóa. Sao Hỏa giống Mặt Trăng hơn Trái Đất. Những hố va chạm nguyên sơ gợi rằng điều kiện bề mặt đã không đổi suốt hơn ba tỷ năm. Hành tinh “đang hấp hối” thật ra đã chết từ lâu.
G. Two more Mariner flybys, both launched in 1969, sent back 57 images that, in the words of the NASA release, “revealed Mars to be heavily cratered, bleak, cold, dry, nearly airless and generally hostile to any Earth-style life-forms.” But Mariner 9, an orbiter launched in 1971, dispatched, over 146 days, 7,000 photographs of surprisingly varied and violent topography: volcanoes, of which the greatest, Olympus Mons, is 13 miles high, and a system of canyons, Valles Marineris, that on Earth would stretch from New York City to Los Angeles. Great arroyos and tear-shaped islands testified to massive floods in the Martian past, presumably of water, the sine qua non of life as Earth knows it. In 1976 the two Viking landers safely arrived on the Martian surface; the ingenious chemical experiments aboard yielded, on the question of life on Mars, ambiguous results whose conclusions are still being debated into the 21st century.
Thêm hai chuyến bay lướt Mariner nữa, đều phóng năm 1969, gửi về 57 bức ảnh cho thấy—theo thông cáo NASA—“Sao Hỏa đầy hố va chạm, ảm đạm, lạnh, khô, gần như không khí và nhìn chung không thân thiện với dạng sống kiểu Trái Đất.” Nhưng Mariner 9, tàu quỹ đạo phóng năm 1971, trong 146 ngày đã chuyển về 7.000 bức ảnh về địa hình đáng kinh ngạc, đa dạng và dữ dội: các núi lửa—trong đó Olympus Mons cao 13 dặm—và một hệ hẻm núi Valles Marineris mà nếu ở Trái Đất sẽ kéo dài từ New York đến Los Angeles. Những lòng suối khô và các đảo hình giọt nước cho thấy đã từng có những trận lũ khổng lồ trong quá khứ Sao Hỏa, nhiều khả năng là nước—điều kiện tất yếu của sự sống như ta biết. Năm 1976, hai tàu đổ bộ Viking hạ cánh an toàn; các thí nghiệm hóa học tinh tế trên tàu cho kết quả mập mờ về câu hỏi “Sao Hỏa có sự sống không”, và kết luận vẫn còn được tranh luận tới tận thế kỷ 21.
H. In the meantime, our geographical and geological intimacy with Mars grows. The triumphant deployment of the little Sojourner rover in 1997 was followed in 2004 by the even more spectacular success of two more durable rovers, Spirit and Opportunity. In four years of solar-powered travels on the red planet, the twin robots have relayed unprecedentedly detailed images, including many clearly of sedimentary rocks, suggesting the existence of ancient seas. The stark, russet-tinged photographs plant the viewer right on the surface; the ladderlike tracks of Spirit and Opportunity snake and gouge their way across rocks and dust that for eons have rested scarcely disturbed under salmon pink skies and a pearlescent sun. In this tranquil desolation, the irruption of our live curiosity and systematic purpose feels heroic.
Trong khi đó, mức độ thân cận địa lý và địa chất của chúng ta với Sao Hỏa tăng dần. Việc triển khai thành công chiếc rover nhỏ Sojourner năm 1997 được nối tiếp bằng thắng lợi ngoạn mục hơn của hai rover bền bỉ Spirit và Opportunity năm 2004. Trong bốn năm lữ hành chạy bằng năng lượng mặt trời trên hành tinh đỏ, cặp rô-bốt này đã truyền về những hình ảnh chi tiết chưa từng có, bao gồm nhiều bức chụp rõ đá trầm tích, gợi ý sự tồn tại của các biển cổ. Những bức ảnh sắc lạnh ánh đỏ nâu đặt người xem như đứng ngay trên bề mặt; vệt bánh xe như thang của Spirit và Opportunity ngoằn ngoèo khía rạch trên đá và bụi vốn yên nghỉ qua hàng tỉ năm dưới bầu trời hồng đào và một Mặt Trời ánh ngọc trai. Trong khung cảnh hoang vắng bình yên ấy, sự bừng nở của trí tò mò sống động và mục đích có hệ thống của loài người trở nên thật anh hùng.
I. Now the Phoenix mission, with its surpassingly intricate arm, scoop, imagers, and analyzers, takes us inches below the surface of dust, sand, and ice in Mars’s north polar region. Spoonfuls of another planet’s substance, their chemical ingredients volatilized, sorted, and identified, become indexes to cosmic history. Meanwhile, the Mars Reconnaissance Orbiter, the newest of three operational spacecraft circling the planet, feeds computers at the University of Arizona with astoundingly vivid and precise photographs of surface features. Some of these false-color images appear totally abstract, yet they yield to knowledgeable eyes riches of scientific information.
Hiện nay, sứ mệnh Phoenix—với cánh tay, gàu xúc, máy ảnh và bộ phân tích tinh vi vượt bậc—đưa chúng ta xuống sâu từng inch dưới lớp bụi, cát và băng của vùng cực bắc Sao Hỏa. Những “thìa mẫu” vật chất của một hành tinh khác, khi được làm bay hơi, phân loại và định danh các thành phần hóa học, trở thành chỉ dấu của lịch sử vũ trụ. Cùng lúc, Mars Reconnaissance Orbiter—tàu mới nhất trong ba tàu đang hoạt động quanh Sao Hỏa—liên tục gửi về các máy tính ở Đại học Arizona những bức ảnh về bề mặt có độ nét và độ chính xác đáng kinh ngạc. Một số ảnh giả màu trông hoàn toàn trừu tượng, song tiết lộ cho con mắt am hiểu những kho tàng thông tin khoa học.
J. The dead planet is not so dead after all: Avalanches and dust storms are caught on camera, and at the poles a seasonal sublimation of dry ice produces erosion and movement. Dunes shift; dust devils trace dark scribbles on the delicate surface. Whether or not evidence of microbial or lichenous life emerges amid this far-off flux, Mars has become an ever nearer neighbor, a province of human knowledge. Dim and fanciful visions of the twinkling fire planet have led to panoramic close-ups beautiful beyond imagining.
Hóa ra “hành tinh chết” không chết như tưởng: các trận tuyết lở và bão bụi được ghi hình; ở các cực, quá trình thăng hoa theo mùa của băng khô tạo ra xói mòn và chuyển dịch. Cồn cát dịch chuyển; lốc bụi vẽ những vệt ngoằn ngoèo sẫm màu lên bề mặt mong manh. Dù bằng chứng về sự sống vi sinh hay địa y có xuất hiện trong dòng biến động xa xôi này hay không, Sao Hỏa đã trở thành người láng giềng ngày một gần—một “tỉnh” trong cõi tri thức của loài người. Những hình dung mơ hồ và lãng mạn về hành tinh lửa lấp lánh ấy cuối cùng dẫn tới các cận cảnh toàn ảnh đẹp hơn mọi tưởng tượng.