Dirty River But Clean Water
Mở đầu Floods can occur in rivers when the flow rate exceeds the capacity of the river channel, particularly at bends or meanders in the waterway. Floods often cause damage to homes and businesses if they are in the natural flood plains of rivers. While riverine flood damage can be eliminated by moving away from rivers and other bodies of water, people have traditionally lived and worked by rivers because the land is usually flat and fertile and because rivers provide easy travel and access to commerce and industry.
Lũ sông xảy ra khi lưu lượng vượt quá khả năng tải của lòng sông, đặc biệt ở các đoạn uốn khúc. Lũ thường gây thiệt hại cho nhà cửa và cơ sở kinh doanh nằm trên đồng bằng ngập lũ tự nhiên. Dù có thể loại bỏ thiệt hại do lũ bằng cách ở xa sông hồ, con người từ xưa vẫn sống và làm việc dọc sông vì đất bằng phẳng, màu mỡ và vì sông là tuyến giao thông – thương mại thuận tiện.
A. Fire and flood are two of humanity's worst nightmares. People have, therefore, always sought to control them. Forest fires are snuffed out quickly. The flow of rivers is regulated by weirs and dams. At least, that is how it used to be. But foresters have learned that forests need fires to clear out the brash and even to get seeds to germinate. And a similar revelation is now dawning on hydrologists. Rivers—and the ecosystems they support—need floods. That is why a man-made torrent has been surging down the Grand Canyon. By Thursday March 6th it was running at full throttle, which was expected to be sustained for 60 hours.
Lửa và lũ là hai cơn ác mộng tồi tệ của loài người, nên con người luôn tìm cách kiểm soát chúng. Cháy rừng bị dập nhanh. Dòng sông được điều tiết bởi đập và đập tràn. Ít nhất, trước đây là vậy. Nhưng lâm nghiệp đã học được rằng rừng cần lửa để dọn lớp cây thấp và thậm chí kích hạt nảy mầm. Một nhận thức tương tự đang đến với các nhà thuỷ học: sông – và các hệ sinh thái dựa vào chúng – cần các trận lũ. Đó là lý do một dòng “lũ nhân tạo” đã được xả qua Grand Canyon. Tới thứ Năm ngày 6/3 nó vận hành hết công suất và dự kiến kéo dài 60 giờ.
B. Floods once raged through the canyon every year. Spring snow from as far away as Wyoming would melt and swell the Colorado river to a flow that averaged around 1,500 cubic metres (50,000 cubic feet) a second. Every eight years or so, that figure rose to almost 3,000 cubic metres. These floods infused the river with sediment, carved its beaches and built its sandbars.
Trước kia, lũ cuộn qua hẻm núi mỗi năm. Tuyết mùa xuân tan từ tận Wyoming làm sông Colorado dâng tới mức trung bình khoảng 1.500 m³/giây. Cứ khoảng tám năm, con số đó lại gần 3.000 m³/giây. Những trận lũ ấy mang trầm tích vào sông, tạo bãi bồi và dựng các doi cát.
C. However, in the four decades since the building of the Glen Canyon Dam, just upstream of the Grand Canyon, the only sediment that it has collected has come from tiny, undammed tributaries. Even that has not been much use as those tributaries are not powerful enough to distribute the sediment in an ecologically valuable way.
Thế nhưng bốn thập niên từ khi đập Glen Canyon xây xong, trầm tích mà nó nhận được chỉ còn đến từ những phụ lưu nhỏ không có đập. Ngay cả nguồn này cũng chẳng hữu ích bao nhiêu vì các phụ lưu ấy không đủ mạnh để phân phối trầm tích theo cách có giá trị sinh thái.
D. This lack of flooding has harmed local wildlife. The humpback chub, for example, thrived in the rust-red waters of the Colorado. Recently, though, its population has crashed. At first sight, it looked as if the reason was that the chub were being eaten by trout introduced for sport fishing in the mid-20th century. But trout and chub co-existed until the Glen Canyon Dam was built, so something else is going on. Steve Gloss, of the United States' Geological Survey (USGS), reckons that the chub's decline is the result of their losing their most valuable natural defence, the Colorado's rusty sediment. The chub were well adapted to the poor visibility created by the thick, red water which gave the river its name, and depended on it to hide from predators. Without the cloudy water the chub became vulnerable.
Sự thiếu vắng lũ đã gây hại cho động vật bản địa. Cá chub lưng gù từng hưng thịnh trong làn nước đỏ gỉ của Colorado; gần đây quần thể của nó sụt giảm mạnh. Ban đầu tưởng do bị cá hồi (trout) du nhập để câu thể thao ăn thịt. Nhưng trout và chub từng cùng tồn tại cho đến khi có đập Glen Canyon, nên phải có nguyên nhân khác. Steve Gloss (USGS) cho rằng chub suy giảm vì mất đi “lá chắn” tự nhiên quý giá nhất: lớp trầm tích đỏ đặc trưng. Chúng thích nghi với tầm nhìn kém của nước đục – dựa vào đó để trốn kẻ săn mồi. Khi nước trở nên trong hơn, chub trở nên dễ bị tấn công.
E. And the chub are not alone. In the years since the Glen Canyon Dam was built, several species have vanished altogether. These include the Colorado pike-minnow, the razorback sucker and the round-tail chub. Meanwhile, aliens including fathead minnows, channel catfish and common carp, which would have been hard put to survive in the savage waters of the undammed canyon, have moved in.
Và chub không đơn độc. Từ khi đập được xây, vài loài đã biến mất hẳn: pike-minnow Colorado, sucker razorback và chub đuôi tròn. Trong khi đó, các loài ngoại lai như minnow đầu to, cá da trơn channel và cá chép thường – vốn khó sống nổi trong dòng nước dữ dội khi chưa có đập – nay đã tràn vào.
F. So flooding is the obvious answer. Unfortunately, it is easier said than done. Floods were sent down the Grand Canyon in 1996 and 2004 and the results were mixed. In 1996 the flood was allowed to go on too long. To start with, all seemed well. The floodwaters built up sandbanks and infused the river with sediment. Eventually, however, the continued flow washed most of the sediment out of the canyon. This problem was avoided in 2004, but unfortunately, on that occasion, the volume of sand available behind the dam was too low to rebuild the sandbanks. This time, the USGS is convinced that things will be better. The amount of sediment available is three times greater than it was in 2004. So if a flood is going to do some good, this is the time to unleash one.
Vì thế xả lũ là lời giải hiển nhiên, nhưng làm không dễ. Năm 1996 và 2004 đã có hai đợt xả và kết quả lẫn lộn. Năm 1996 xả quá lâu: lúc đầu mọi thứ có vẻ tốt – bãi cát được bồi, trầm tích tăng – nhưng rồi dòng xả tiếp tục đã cuốn phần lớn trầm tích ra khỏi hẻm núi. Năm 2004 tránh được lỗi này, song khi đó lượng cát sau đập quá ít để tái tạo bãi. Lần này, USGS tin tình hình sẽ tốt hơn vì lượng trầm tích sẵn có gấp ba lần 2004; nếu xả lũ có ích thì đây là thời điểm nên làm.
G. Even so, it may turn out to be an empty gesture. At less than 1,200 cubic metres a second, this flood is smaller than even an average spring flood, let alone one of the mightier deluges of the past. Those glorious inundations moved massive quantities of sediment through the Grand Canyon, wiping the slate dirty, and making a muddy mess of silt and muck that would make modern river rafters cringe.
Dẫu vậy, có thể đó vẫn chỉ là cử chỉ tượng trưng. Với lưu lượng dưới 1.200 m³/giây, đợt xả này còn nhỏ hơn cả lũ mùa xuân trung bình, chứ chưa nói các trận đại hồng thuỷ trước kia. Những đợt lũ “hào hùng” ấy từng cuốn đi lượng trầm tích khổng lồ qua Grand Canyon, “làm bẩn lại tấm bảng”, biến dòng sông thành một mớ bùn sét khiến những người chèo bè ngày nay phải nhăn mặt.